گزیده معراج السعاده صفحه 15

8. در علوّ مرتبه اخلاق و شرافت آن

چون توجّه کردی که حیات ابدی و سعادت سرمدی وابسته است به دفع اخلاق زشت و نکوهیده و کسب صفات قدسیّه ملکوتی و شایسته؛ پس باید در شناخت صفات خوب و عادات و اخلاق زشت وجود قدم پیش گذاری. و این کار هم میّسر نمی شود و نتیجه نمی دهد مگر رذایل صفات و فضایل ملکات اخلاقی را از هم تمیز دهی و برای تهذیب و پاکیزگی نَفْس از ناپاکیها به درمان و معالجه بیماریهای روحی - که در علم اخلاق از آن سخن گفته ایم - بپردازی.

موضوع علم اخلاق (نفس ناطقه) انسانی است. نفس ناطقه مخصوص آدمیان است که آنان را می تواند از پست ترین مراحل حیوانی به عالم ملکوت و قرب الهی؛ اوج دهد. علم اخلاق به جهت شرافت موضوعش از سایر علوم برتر است.

به همین جهت گذشتگان، علم اخلاق را «اکسیرا عظم» می گفته اند؛ زیرا با این اکسیر مس وجود آدمی زر می شود.

با توجّه به این امر مهّم عالمان بزرگوار ابتدا شاگردان خود را با این علم آشنا می کردند و تهذیب اخلاق را مقدّم بر هر چیز می دانستند.

9. در سبب انحراف از طریق پسندیده

و حصول اخلاق زشت و ناهنجار و بیان قوای نفس

نفس انسان مانند کشوری است که در اختیار روح قرار گرفته - روح در این مملکت قوای ظاهری مانند اعضا و حواس دارد و نیز قوای باطنی که لشکریان روح اند. هر یک از این لشکریان خدمتی معیّن و شغلی مقرّر دارند.

چهار قوه باطنی: عقل، شهوت، غضب و وَهْم از خادمان نفس و روح اند.

این چهار قوّه مانند سران و فرماندهان اند و بقیّه قوا زیر فرمان آنها می باشند. عقل حقایق امور و خوبیها و بدیها را تشخیص می دهد، امر به انجام دادن کارهای