گزیده معراج السعاده صفحه 16

خیر می کند و ما را از کارهای بد باز می دارد.

شهوت موجب بقای بدن است که آلت تحصیل کمال نفس می باشد. بدن نیاز به غذا و آب و زناشویی و داشتن نسل دارد.

غضب مانند شحنه و داروغه شهر وجود است. وی می تواند مضرّتهای خارجی را از بدن دفع و در برابر امور ناسازگار بایستد.

وَهْم یا قوّه وهمیّه مامور فهمیدن امور جزئیه است و دقایق کارهایی که آدمی را به مقاصد صحیح می رساند، در می یابد.

به عبارت دیگر: عقل وزیر روح است که بدون صوابدید وی کاری انجام نمی شود و تدبیر امور مملکت آدمی وابسته به تشخیص اوست.

شهوت مانند کارگزار و عامل خراج است، طمعکار است و دروغگو. همیشه می خواهد با وزیر که عقل است مخالفت کند. مانند دزدی راهزن می خواهد روح را به ورطه لذّات و شهوات زودگذر بکشاند و فسادی را موجب شود. غضب مأموری است که پیوسته می خواهد از اطاعت عقل خارج شود و مانند درندگان همه را بزند و بکوبد و پاره کند و آزار رساند و تندی کند. کار وَهْم مکر و خدعه و خیانت و فتنه جویی است.

به علّت وجود این فرمانروایان چهارگانه و اختلافی که بین آنان است، کشور وجود آدمی میدان محاربه و جنگ و ستیز و گریز می شود؛ گاهی در آن آثار فرشتگان دیده می شود و زمانی نشانه های پست شیطانی و حیوانی.

اگر غلبه در این جنگ و جدال با عقل باشد در کشور نفس آدمی آثار فرشتگان جلوه می کند و اگر پیروزی از آنِ دیگر قوا باشد کشور وجود خراب و معاش و معاد اختلال به هم می رساند و صاحب آن وجود داخل در ردیف بهایم و درندگان و از پیروان شیطان می گردد.

منشأ این نزاع قوّه عاقله است؛ زیرا اوست که مانع سایر قوا می شود و نمی گذارد که از حدّ خود تجاوز کنند و نفس را مطیع خود سازند. آن سه قوّه دیگر: