گزیده معراج السعاده صفحه 17

غضب، شهوت و وَهْم را با یکدیگر - به خودی خود - نزاعی نیست. همچنان که حیوانات چون از عقل یا نفس ناطقه محروم اند در درون خود اختلافی ندارند و تنها به کمک فطرت بسوی مطلوب خود رانده می شوند.

فرشتگان نیز از این نزاع بر کنارند زیرا قوه آنان منحصراً، عاقله است.

تنها آدمی است که از یک سو به آسمان و از سوی دیگر به قعر زمین پیوسته است:

آدمیزاده طرفه معجونی است

از فرشته سرشته وزحیوان

گررود سوی این شود کم ازین

ور رود سوی آن شود به از آن

«سنائی»

عظمت آدمی در همین است که بتواند به کمک عقل بر قوای شهوی و بهیمی و غضبی خود غلبه کند.

10. مصدر همه نیکیها و بدیها چهار قوّه اند: عقل، شهوت، غضب و وَهْم

وقتی دانسته شد که آدمی را چهار قوّه است: عقل، شهوت، غضب و وَهْم و خیال؛ باید بدانیم که هر یک از این قوا را لذّت والمی است.

لذّت هر یک در آن چیزی است که به مقتضای طبیعت آن قوّه باشد واَلَم در جهت خلاف طبیعت آن. مقتضای عقل و سبب ایجاد آن در آدمی معرفت امور و حقایق است پس لذّت عقل هم در علم و معرفت واَلَم آن در جهل و حیرت می باشد.

لذّت غضب در غلبه و قهر و انتقام است والم آن در مغلوبیّت و شکست.

لذّت شهوت در دسترسی به غذاهای الوان و خوراکیها و نوشیدنیها و بر آوردن