گزیده معراج السعاده صفحه 19

قوه وهمیّه ترا به فکر مکر و حیله و جستن راههای پنهان برای هموار کردن

راه غضب و شهوت بکشاند. بر خود رحم کن و از خواب غفلت بیدار شو و با کمک قوای عقلی برین دشمنان خانگی پیروزشو.

از عنایت خداوند هرگز نباید مأیوس شد. باید با مجاهده و ریاضت با اعمال حسنه آثار سوء معصیت را محو کرد. گرچه ممکن است آن صفا و پاکی قبل از ارتکاب معاصی حاصل نشود ولی به هر حال موجب نجات است.

11. در بیان شأن هر یک از چهار قوه

باید بدانیم که شأن قوه عقلی و وهمی ادراک امور است؛ قوه عقلی ادراک کلیّات را می کند؛ امّا قوه وهمیّه به ادارک امور جزئی می پردازد. چون هر فعلی که از بدن صادر می شود جزو افعال جزئی می باشد؛ پس مبدء تحریک بدن در جزئیات افعال به کمک قوه وهمیّه است؛ از این جهت آن را قوّه عامله یا عقل عملی نیز می نامند و قوه عقلی را عقل نظری دانسته اند.

کار قوّه غضبی و شهوی تحریک بدن است. قوّه غضبی مبدء حرکت بدن بسوی دفع امور ناسازگار است و قوه شهوی مبدء حرکت آن است بسوی امور ملائم و سازگار اگر قوه عاقله بر سایر قوا غالب شد و همه را مطیع خود گردانید؛ آثار و افعال همه قوا بر طریق صلاح و درستی خواهد بود و در کشور وجود انتظام و تعادل حاصل خواهد گردید و هر یک از قوا را به تهذیب و پاکیزگی راهی خواهد بود تا بدان جا که قوه عاقله صفت حکمت می یابد و از تهذیب قوه عامله ملکه عدالت ظاهر می گردد و از تهذیب قوه غضبیّه صفت شجاعت پدید می آید و از تهذیب قوه شهوی، عفّت به هم می رسد.

باری، از این چهار صفت اخلاق و صفات حسنه دیگر حاصل می شود.

چنان که حکمت منشأ فطنت و زیرکی و فراست و حسن تدبیر و ... است. شجاعت باعث صبر و بلندی همّت و حلم و وقار می شود و عفّت سبب سخاوت و