گزیده معراج السعاده صفحه 20

حیا و امانت و گشاده رویی و مانند این صفات است. پس منشأ بروز همه اخلاق

حسنه این چهار فضیلت است.

اول حکمت و آن عبارت است از شناختن موجودات و آن دو قسم است: حکمت نظری و آن علم به حقایق موجوداتی است که وجود آنها به اختیار ما نیست. حکمت عملی و آن علم به حقایق موجوداتی می باشد که در اختیار ماست مانند افعالی که از ما صادر می شود.

دوّم عفّت که عبارت است از اطاعت قوه شهوانی از قوه عاقله و سرکشی نکردن از امر و نهی آن تا صاحب آن از بندگی هوا و هوس رهایی یابد.

سوم شجاعت و آن عبارت است از فرمانبرداری قوه غضبیّه از قوه عاقله تا آن که آدمی از امور هلاکت باری که عقل جایز نمی داند احتراز کند و بسوی اموری که قوه عاقله آن را سزاوار می داند، برود و نهراسد.

چهارم عدالت و آن عبارت است از اطاعت قوه عامله از قوه عاقله در تمام امور و بازداشتن آن از شهوت و غضب در تحت اقتدار عقل و شرع.

12. در مقابل هر صفت حسنه دو رذیله است

شک نیست در مقابل هر صفت نیکی خلق و صفت بدی نیز وجود دارد. و چون دانستیم که اجناس همه فضائل چهار است پس رذایل و اخلاقهای زشت نیز چهار خواهد بود. در برابر حکمت ضدّ آن جهل و در برابر شجاعت جُبن و در برابر عفّت شَرَه و آزمندی و در مقابل عدالت جور و ستم است. از سوی دیگر، برای هر فضیلتی حدّی معیّن است که به منزله حد وسط می باشد و تجاوز از آن، چه به طرف افراط و چه به جانب تفریط به رذیلت و صفت مخالف آن می پیوندد. چون هر فضیلتی که در حدّ وسط قراردارد در مرکز دایره ای فرض شود و اوصاف رذیله به منزله نقطه هایی دانسته شود که در داخل دایره یا در محیط دایره قرار دارند؛ بنابر این به تعداد این نقاط پایان ناپذیر رذیلتها و صفات ناپسندی وجود