گزیده معراج السعاده صفحه 28

انحراف هر یک از اینها یا در کمیّت است یا در کیفیّت.

انحراف در کمیّت بر دو قسم است: یا به طرف افراط است یا در جهت تفریط و نقص. مثال ساده در مرض جسمانی پرخوری بیش از حدّ است که شخص مریض می شود و یکباره اشتها را از دست می دهد و میل به غذا نمی کند. از جهت کیفیّت مثل این که طبع او مایل به چیزهایی است که مزاج صحیح آنها را نمی طلبد، مانند: خوردن زغال و گِل و خاک و مانند اینها.

افراط در قوه ادراک و عاقله مانند تجاوز در نظر و فکر یا اندیشیدن در چیزهایی که حدّ او نیست و تفریط آن ابلهی و نادانی و قصور نظر از فهمیدن امور ضروری.

از جهت کیفیّت مانند میل به دانستن علومی که از آنها کمالی برای نفس حاصل نمی شود. مانند کهانت (فالگیری و ساحری) و شعبده بازی و مانند آنها. افراط در قدرت غضب چنان است که شخص مانند درندگان می شود و در انتقام از حدّ اعتدال خارج می گردد. در جهت تفریط مثل این است که غیرت و حمیّت را از دست می دهد. و از هر کس ذلّت و اهانت را تحملّ می کند.

از جهت کیفیّت هم قدرت غضب چنان می شود که شخص بر جمادات و حیوانات خشمگین می شود؛ و لباس خود را پاره می کند و کاسه و کوزه خود را می شکند.

افراط در قوّت شهوی آن است که بدون توجّه به انجام کار، شهوترانی بیش از حدّ کند و بدون رغبت، طعام و خوراکیهای متنوّع بخورد و خود را به بیماریهای ناشناخته دچار سازد و تفریط درین قوّه آن است که ترک ازدواج کند و نسل خود را منقطع سازد و پستی در کیفیّت این قوّه آن که به پسران و جنس خود میل کند و از لقمه های حرام - به هر صورت - دوری ننماید.

امّا سبب های امراض نفسانی و انحراف اخلاق از حدّ اعتدال بر سه قسم است:

نفسانی، خارجی و جسمی. علتّهای امراض نفسانی ممکن است از آغاز خلقت