گزیده معراج السعاده صفحه 84

درمان این نوع عجب آن است که شخص خود را بر عاقلتر از خود عرضه کند و از ادّله عقلی و نقلی او بهره مند شود و احتمال خطا در عقاید خود بدهد و طالب عقاید صحیح و خدا پسند و خلق پسند باشد. ضد صفت عجب، شکسته نفسی و تواضع است که از بهترین صفات کمالات و فایده آن در دنیا و آخرت زیاد است. خداوند چنین بنده ای را به عزّت می رساند.

شخص متواضع در نزد خدا و خلق عزیز است و عزّتش بر افزون.

43. در کبر و بیان حقیقت آن

از صفات ناپسند دیگر کبر است و آن برتر دانستن خود بر دیگران و حقیر شمردن مردم است در برابر خویش.

فرق بین عُجب و کبر این است که عُجب خودپسندی است و عموماً به خویشتن خود بر می گردد؛ امّا کبر تنها به خود بر نمی گردد؛ بلکه در کبر برتری جستن بر دیگران پیش می آید. این صفت زشت در نفس و باطن بروز می کند؛ امّا آثار ظاهری آن در حرکات و رفتار و گفتار شخص متکبّر ظاهر می گردد؛ چنانکه متکبّر از همنشینی با دیگران پرهیز می کند و از همگان انتظار سلام کردن و تعظیم و بزرگداشت دارد. در سخن گفتن به دیگران بی اعتناست و در راه رفتن خرامان و نازان و دامن کشان قدم بر می دارد. این صفت باعث رمیدگی خلق می شود و بالاتر از آن اینکه شخص متکبّر ازمشاهده جمال سعادت محروم می ماند و سرانجام از طاعت و عبادت خداوند متعال سر می پیچد و از پیشوای خود ابلیس پیروی می کند و خود را جاودانه در عذاب می افگند.

در قرآن کریم آیات زیادی است که این صفت خبیث را بیان می نماید. از جمله:

کَذلِکَ یَطْبَعُ اللّهُ عَلی کُلِّ قَلْبِ مُتَکَبَّر جَبّار؛ «خدا، این چنین، بردل هر متکّبر جباّری مُهر می نهد» (مؤن/ 35).

اَلَیْسَ فی جَهَنَّمَ مَثْویً لِلْمُتَکَبّرِینَ؛ «آیا متکبّران را در جهنم جایگاهی نیست؟»