یک گام تا خدا : مباحثی پیرامون تکبر و خودخواهی صفحه 249

و نیز رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمودند:

مَن عَرَفَ نَفسَهُ فَقَد عَرَفش رَبَّهُ؛(1) هرکس خود را بشناسد، بی گمان

پروردگار خود را شناخته است. اهل معنا و عرفان اصلا راه شناخت خدا را منحصر در خودشناسی می دانند. اگر کسی خود واقعی خود را پیدا کند و خود را بشناسد، قطعا خدا را شناخته است. و از آن طرف هم فرموده اند: اگر کسی خود را گم کند و جایگاه اصلی خود را نشناسد، در جهل مطلق است. امیر المؤمنین * می فرماید:

لا تَجهَل نَفسَکَ فَاِنَّ الجَاهِلَ بِمَعرِفَهِ نَفسِهِ جَاهِلُ بِکُلَّ شَئءٍ؛(2) به نفس خود جاهل مباش! کسی که معرفت به خود نداشته باشد،

نسبت به هر چیز جاهل است. یعنی کسی که خود را پیدا نکند، بیرون از خود را پیدا نخواهد کرد. ما که یک عمری با خود هستیم، اگر خود را پیدا نکنیم و نشناسیم، چطور بیرون از خود را می خواهیم بشناسیم و بقیه چیزها را پیدا کنیم؟ چگونه می خواهیم عالم را بشناسیم، خالق را بشناسیم، امام را بشناسیم، دیگران را بشناسیم؟

من که از همه به خود نزدیک تر هستم، وقتی خود را گم کردم، چطور انتظار دارم غیر خود را بشناسم. کسی که خود را گم کرد، همه چیز را گم کرده است. هم خدا را نشناخته، و هم موجودات ص:274

1- مصباح الشریعه، ص 13؛ بحارالانوار، ج 2، ص 33.
2- عیون الحکم، ص 524: تصنیف غررالحکم، ص 233.

بزرگترین گمشده ما

بزرگترین گمشده ما، خود ما هستیم. اگر دانستیم همه وجود ما فقر و نیاز است، خدایی که همه چیز به ما داده است را می شناسیم. امیر المؤمنین علیه السلام فرمودند:

رَحِمَ اللهُ امرَءً عَلِمَ مِن أَینَ وَ فِی أینَ وَ إلَی أینَ؛(1) رحمت خدا بر کسی که بفهمد ریشه حیاتش از کجاست و در کجای جهان وجود

دارد و به چه سویی در حرکت است!

اگر کسی خود و مسیر خود و گذشته و آینده خود را پیدا کند، به همه خیرها و رحمتهای الهی دست پیدا کرده است.

ساعتی در خود نگر تا کیستی

از کجایی و ز چه جایی چیستی

در جهان بهر چه عمری زیستی

جمع هستی را بزن بر نیستی

بزرگی تعبیر زیبایی دارد. می گوید: هیچ گاه شده خود واقعی خود را پیدا کنی و با او بنشینی و او را در آغوش بگیری و با او گپی بزنی؟ آنجا تجلی همه جلوه های خداست. چون انسان خلیفه الله است و همه صفات الهی در او تجلی پیدا کرده است. خاقانی می گوید:

آنچه از تو گم شدست، گر از سلیمان گم شدی

بر سلیمان هم پری هم اهرمن بگریستی

حافظ نیز می گوید:

1- شرح أصول الکافی (صدرا)، ج 1، ص571: الوافی، ج 1، ص 116.