درآمدی بر اخلاق پزشکی در اسلام صفحه 148

امام علی علیه­السلام در بیان تفاوت عدل و احسان فرمود:

"الْعَدْلُ الْإِنْصَافُ وَ الْإِحْسَانُ التَّفَضُّل: ع-دل، برخورد بر اس-اس انص-اف است و

احسان، برخورد بر اساس لطف و فضل."(1)

عدل به معنای مساوات در تلافی است، اگر خیر است خیر، و اگر شر است شر؛ اما احسان آن است که خیر را با خیری بیشتر تلافی کنی، و شر را به شری کمتر جواب گویی و یا ابتداء و تبرعا به دیگران خیر برسانی.(2)

راغب در مفردات گوید: احسان برتر از عدل است، عدالت این است که انسان آنچه بر عهده اوست بدهد، و آنچه متعلق به اوست بگیرد، ولی احسان این است که بیش از آنچه وظیفه اوست انجام دهد، و کمتر از آنچه حق اوست بگیرد.

واژه احسان در دو جا به کار می­رود: یکی در اِنعام به دیگری، که می­گویند: به فلانی احسان کرد، و دیگری در نیکو انجام دادن کار، مثل آنکه علمی را خوب بیاموزد یا کاری را خوب انجام دهد. اولی مانند آیه: "إِنَّ اللَّهَ یأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسان"(نحل/ 90) و دومی مانند آیه: "الَّذِی أَحْسَنَ کُلَّ شَی ءٍ خَلَقَهُ"(سجده/ 7)(3)

در متون دینی، احسان از فضایل اخلاقی شمرده شده است، مشروط بر اینکه از رنگ ریا و حب غیر خدا به دور، و از سر طاعت و نیک­سیرتی باشد. این فضیلت جز آنکه به لحاظ نظری بر آن تأکید بسیار رفته، در عمل و کردار اولیای الهی نیز برجسته و چشم­گیر است.(4)

در زیارت جامعه که از معتبرترین زیارات اهل­بیت علیهم­السلام است، در باره آن بزرگواران چنین می­خوانیم: