قرآن و تربیت اجتماعی کودک صفحه 104

2 - محیط طبیعی (یا مادی) مانند: آب و هوا، گرما و سرما، مسکن، و خوراک.

3 - محیط خارجی یا اجتماعی که شامل اوضاع و احوال وسیع جامعه است مانند: کیفیت روابط مردم، روابط والدین و فرزندان، زن و شوهر، کارگر و کارفرما، و نحوه روابط معلمان و محصلان، سازمان ها و نهادهای اجتماعی، ارزش ها و معیارهای ارزشیابی در جامعه، خلاصه، همه خصایص یک جامعه که «فرهنگ» آن جامعه نامیده می شوند.

برخی صاحب نظران عناصر موجود در محیط را اینگونه برشمرده اند:

1 - خانواده: موقعیت فرد در خانواده، ارتباط او با بزرگسالان خانواده، وقایعی که در خانه اتفاق می افتد و طرز تربیت و معلومات اعضاء خانواده همه روی رفتار فرد تأثیر می کند.

2 - همسایه: روابط افراد با همسایگان و موقعیت همسایگی در رفتار فرد مؤثر است.

3 - زمین و وسائل بازی.

4 - اوضاع طبیعی، درختان، حیوانات، پرندگان، شب و روز و آب و هوا.

5 - مذهب و مراسم آن.

6 - شغل و نوع کار والدین.

7 - مؤسسات اجتماعی.

8 - خیابان و محل سکونت.

9 - مسافرت و تجربیاتی که فرد در مسافرت کسب می کند.

10 - مناظر زیبا چه در خانه و چه در جاهای دیگر.

11 - ارتباط و بستگی فرد با گروه همسن و همبازی خود.

12 - مرض و حوادث در زندگی فرد و رفتار او مؤثر است.

13 - تشویق و تأیید یا تنبیه و عدم تأیید دیگران، والدین، افراد گروه همسن و سایر بزرگسالان از اعمال فرد و توقعات و انتظارات ایشان از او.

14 - ایدآل ها، آرزوها و الهاماتی که فرد از محیط و فرهنگ کسب می کند.

عوامل بالا و ده ها عامل دیگر که در محیط موجود است روی رفتار فرد اثر می گذارد.(1)