قرآن و تربیت اجتماعی کودک صفحه 176

یادآوری

تأثیر محیط (اعم از محیط درونی یا بیرونی که شامل عوامل مادی و فرامادی می شود) به صورت اقتضائی است نه به صورت جبری، یعنی انسان می تواند بر اساس آزادی اراده و اختیاری که دارد محیط را تغییر دهد و تابع شرایط محیطی نشود.

قرآن در موارد مکرر به کسانی اشاره می کند که تابع محیط نشدند همچون آسیه همسر فرعون که تابع عقاید و رفتار شوهرش و فضای حاکم بر کاخ فرعون نشد (تحریم/ 11) و نیز بسیاری از پیامبران الهی همچون نوح علیه السلام، ابراهیم علیه السلام، موسی علیه السلام و پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم که تابع عقاید و اعمال مردم محیط خویش نشدند بلکه مبارزه کردند تا میحط را تغییر دهند.

و همین شیوه در سیره اهل بیت: نیز دیده می شود و قیام امام حسین علیه السلام نوعی مبارزه با شرایط محیطی نامناسب بود که منتهی به شهادت آن حضرت و یاران ایشان در کربلا شد.

و اصولاً برخی فروع دین مثل جهاد، امر به معروف و نهی از منکر، تولّی و تبری در رستای تغییر شرایط محیطی و تسلیم نشدن در برابر فضای غلط و تحمیلی محیط تفسیر می شود. جهاد برای رفع موانع تربیت است تا انسان ها بتوانند آزادانه راه سعادت و کمال را انتخاب کنند.

جمع بندی

قلمرو موانع تربیت از منظر قرآن و احادیث گسترده تر از قلمرو آن در علوم تربیتی عصر ماست چون شامل موانع درونی و برونی غیرمادی (همچون هوای نفس - شیطان، عقاید باطل و...) می شود و نیز در قرآن و احادیث به برخی آسیب های تربیتی (همچون گناهان) توجه شده است که اینگونه موارد را می توان از نظریه پردازی های علمی قرآن در حوزه علوم تربیتی به شمار آوریم و بر اساس آن موانع تربیتی را بازتعریف کنیم.