قرآن و تربیت اجتماعی کودک صفحه 96

2 - عوامل فرامادی مثل الهام و....

دوم: عوامل برونی تربیت که شامل دو دسته می شود:

1 - عوامل مادی مثل محیط طبیعی از جمله غذا و...

2 - عوامل فرامادی مثل خدای متعال، فرشتگان و...

به نظر می رسد تقسیم اخیر منطقی و فراگیر است. چرا که می توان گفت: محیط در یک حصر منطقی به دو قسم محیط بیرون انسان و محیط دورن انسان تقسیم می شود و نیز طبق یک حصر منطقی هر کدام از محیطهای درونی و برونی به دو قسم مادی و فرامادی تقسیم می شود. البته گاهی برخی مصادیق عوامل (مثل غذا) از جهتی برونی و از جهتی درونی هستند همان طور که برخی عوامل مثل انبیاء از جهتی مربوط به محیط مادی و از جهتی فرامادی هستند که در این موارد لازم است وجه غالب آن در نظر گرفته شود. این تقسیم شامل همه عوامل تربیتی گفته شده (وراثت - محیط - فرامادی و...) می شود. و نیز عوامل دیگری که قابل ذکر است مثل نقش تربیتی پیامبران و امامان، ایمان، توکّل و... در آن جایگزین می شود. از این رو منطقی و جامع است و مبنای این نوشتار قرار می گیرد.

تذکر: در اینجا مناسب است چند تذکری که استاد شعاری نژاد در مورد عوامل تربیتی بیان کرده اند یادآوری کنیم:

1 - هنوز متخصصان به همه این عوامل پی نبرده اند.

2 - رشد و تکامل تنها تحت تأثیر یکی از این عوامل نیست بلکه همه آنها مؤثرند.

3 - هنوز تقدم و تأخر این عوامل از نظر اهمیت شان دقیقاً مشخص نشده است.

4 - این عوامل با یکدیگر متعاملند یعنی میان آنها تعامل یا تأثیر متقابل وجود دارد.

5 - مطالعه مستقل هر یک از عوامل مؤثر در رشد و نمو صرفاً برای سهولت مطالعه است.

6 - میزان تأثیر عوامل در رشد و تکامل بر حسب افراد فرق می کند.

7 - درجۀ تأثیر هر یک از این عوامل همیشه یکسان و ثابت نیست.

8 - در صورت مشاهده هرگونه اختلال رفتاری در کودک باید به مطالعه کم و کیف همه این عوامل پرداخت تا عوامل اصلی را کشف کرد.(1)