هزار و یک حکایت اخلاقی جلد 1 صفحه 585

باری عزاسمه بر ایشان بسته شد که «من عرف نفسه فقد عرف ربه».(1) خویشتن شناس نردبان بام معرفت الهی است. هر کس خویشتن نشناس است، شناسای حضرت عزت چون گردد؟(2) نتیجه ی نافرمانی بین که چه مذموم است پس بر تو باد ای برادر که تا توانی تن به خدمت و طاعت در دهی و سر بر خط فرمان ارادت نهی که به نور ذکر و عبادت، درون مؤمنان روشن می گردد. پس به وسیلت این روشنایی، مکاشفات غیبی و مشاهدات روحانی دست میدهد. خواجه ی عالم می فرماید: «من أخلص لله أربعین صباحأ ظهرت ینابیع الحکمه من قلبه علی لسانه»(3)؛ هرکس چهل بامداد به اخلاص برخیزد، حق تعالی چشمه های حکمت از دل او بر زبان او روانه کند. این نتیجه ی فرمانبرداری است تا قیمت اوقات عزیز بدانی و به خیره ضایع نگذرانی که ترک فرمان، تاریکی آرد و در آیینه ی تاریک چیزی نتوان دید.

سعدی حجاب نیست تو آیینه پاک دار

زنگار خورده چون بنماید جمال دوست؟

(ولاتکونوا کالذین نسوا الله فأنساهم أنفسهم)؛ همچون کسانی باشید که سر به گفتار نصیحت کنان فرو نیاوردند و قول علما و صلحا، گوش نکردند و فرمان خدا و رسول نبردند. پاداش این معامله چه دیدند و این عمل با ایشان چه کرد؟ (فأنساهم أنفسهم) . و البیغل ینسب إلی الشبب بقوله تعالی(4) (وَذَلِکُمْ ظَنُّکُمُ الَّذِی ظَنَنْتُمْ بِرَبِّکُمْ أَرْدَاکُمْ فَأَصْبَحْتُمْ مِنَ الْخَاسِرِینَ)(5). از حکم این فعل ناخوب چشم بصیرت ایشان فرو دوخت تا ترتیب و ترکیب وجود خود فراموش کردند و در ظلمات حیرت بماندند و راه به سر این آیت نبردند که: (إنا خلقناکم من تراب ثم من نطفه ثم من علقه ثم من مضغه مخلقه و غیر مخلقه)(6) و از دولت این معرفت محروم ماندند که: ( ولقد خلقنا الإنسان من شلالته من طین ثم جعلناه تطفه فی قرار مکین ثم لها الطقه علقه فیلا العلقه مضعه خلقنا المضنیه عظاما فکسونا العظام لحمأ ثم أنشأناه خلق آخر فتبارک الله أختن الخالقین)(7) . این علم خویشتن شناسی است و آن کس را که در این علم نظر نیست در بیان وجود حکم أنساهم أنفسهم در شأن او واقع است و جای دیگر فرمود: و قل سیروا فی الأرض فانظروا کیف بدء الخلق ثم الله ینشیء الشأه الآخره )(8)؛ بگو ای محمد! سفر کنید در زمین و نظر کنید تا چگونه آغاز آفرینش میکند و چگونه به انتها می رساند، کمینه دانه ای که به قدرت او در زمین پرورش می یابد چگونه بیخ و شاخ و برگ باز

1- حدیث از پیامبر اکرم (ص) است. عوالی اللئالی 102/4 ، ح 149: بحار الانو 32، ح 22.
2- تو که در علم خود زبون باشی عارف کردگار چون پاشی؟
3- بحار الأنوار 326/53 . قال رسول الله: ما أخت عبد ه و جل أربعین صباحا إلا جرت ینابیع الحکم من قلبه علی لساند. ر.ک: عیون اخبار الرضا 2/ 68، ح 321.
4- فعل و عمل به سبب نسبت داده می شود همان گونه که خدای تعالی می فرماید.
5- فصلت / 23. ترجمه: آری این گمان بدی بود که درباره ی پروردگارتان داشتید و همان موجب هلاکت شما شد و سرانجام از زیانکاران شدید.
6- حج / 5. ترجمه: ما شما را از خاک آفریدیم، سپس از نطفه و بعد از خون بسته شده، سپس از «مضغه» (چیزی شبیه گوشت جویده شده که بعضی دارای شکل و خلقت است و بعضی بدون شکل.
7- مؤمنون / 12 - 14، ترجمه: و ما انسان را از عصاره ای از گل آفریدیم، سپس او را نطفهای در قرارگاه مطمئن (رجم) قرار دادیم. سپس نطفه را به صورت علقه (خون بسته) و علقه را به صورت مضغه ( چیزی شبیه گوشت جویده شده) ومضغه را به صورت استخوان هایی درآوردیم و بر استخوان ها گوشت پوشاندیم، سپس آن را آفرینش تازه ای دادیم، پس بزرگ است خدایی که بهترین آفرینندگان است.
8- عنکبوت /20، ترجمه: بگو در زمین بگردید و بنگرید خداوند چگونه آفرینش را آغاز کرده است؟ سپس خداوند جهان آخرت را ایجاد می کند.