معرفت نفس و حشر صفحه 104

سؤال: نفس که به ذات خویش درک کننده ی جمیع اشیاء و مبدأ کلیه ی افعال است، چه حاجت به قوای متعدد دارد؟

جواب: هرچند نفس در مقام ذات و حقیقت خود دارای کلیه قوای ادراکی است ولی وجود و ظهور آن قوا در عالم جسمانی ممکن نیست مگر به وسیله ی آلات و وسایل و اعضاء، زیرا عالم جسمانی عالم تفرقه و کثرت است و ممکن نیست که جسمِ واحد در این عالم منشأ و علت اوصاف متعددی از جنس ادراک و تحریک باشد یعنی ممکن نیست عضو واحد هم بشنود و هم ببیند و هم جاذبه و هم دافعه داشته باشد به خلاف وجود مجرد و روحانی.

حال اگر سؤال شود: چه فرقی بین عقل مفارق و نفس ناطقه در جامعیت و احاطه و مبدئیت آثار است، با این که هر دو در ذات خویش مجرد از ماده اند در حالی که می بینیم نفس در اتصاف به معانی قوا احتیاج به آلات و اعضاء دارد و عقل این طور نیست و بدون آلات به افعال خود نایل می شود؟

در جواب باید گفت: همچنان که قبلا نیز گفته شد عقل منفعل نمی شود و از چیزی تأثیر نمی پذیرد ولی نفس دارای تغییر و انفعال است و از طریق به کارگیری اعضاء در خود استکمال می یابد مگر زمانی که به تجرد کامل برسد. از این جهت نفس قبل از تجردِ کامل به آن معنا دارای جامعیت نیست که عقل مفارق دارای جامعیت است.

کلیه ی قوای موجود در بدن مظاهر نیروهای موجود در نفس اند

بدن طبیعی، مظهر انسان عقلی است و اعضای آن همگی مظاهر قوای گوناگون موجود در ذات انسان عقلی روحانی هستند و به همین جهت در خواب که قوای ظاهری بدن تعطیل است، باز نفس دارای قوای شنیدن و چشائی و تحرک است و مسلّم صدور این اعمال در عالم خواب به وسیله قوای باطنی است که در این عالم، محسوس و مشهود نیستند و إلاّ هر کسی آن ها را مشاهده می نمود و از این لحاظ معلوم می شود محل و موطن قوا و مشاعرِ معنوی، عالمی است ماورای این عالم، به نام عالم غیب و دلیل این که قوای باطنی موجود در انسانِ اخروی همگی