معرفت نفس و حشر صفحه 107

نکته: بدان که اشراق و درخشش نفس بر صور ادراکیه ی موجود در ذات خود از جهتی شبیه اشراق و درخشش آفتاب است بر اجسامی که در مقابل آن قرار می گیرد با این تفاوت که نتیجه ی اشراقِ نفس بر صور ادراکیه، ایجاد آن هاست در ذات نفس ولی نتیجه ی اشراق آفتاب بر اجسام ظهور آن هاست در محل نظارت ما و امّا حضور صورت خیالیه به وسیله ی نفس مشروط به حضور ماده در خارج از ذهن نیست ولی صورت حسیه در نفس حضورش مشروط به ماده ی خارج است.

خصوصیات نفس انسانی و اخلاق و آداب آن و اختلاف نفوس ناطقه

نفوس انسانی در جهت کمال و نقص تفاوت فاحش دارند، هم نفس نبی صلی الله علیه و آله داریم که جامع جمیع نشآت وجودیه بوده و قادر بر انجام اعمال عظیم است، که هیچ عملی او را از عمل دیگر بازنمی دارد و در ذات خویش عاری از هرگونه رذالت است و هم نفسی داریم که هیچ یک از این کمالات را ندارد و در عین حال هر دو انسان اند.

نفسی که در ذات خویش شریف است نفسی است که در حکمت و حریت شبیه مبادی عقلیه و مجردات است. در مورد «حکمت» باید گفت: حکمت یا غریزی است و یا اکتسابی. حکمت غریزی استعدادی است که در بعضی از افراد موجود است و این افراد در رأی و اعتقاد صائب و صادق اند و به راحتی حکمت اکتسابی را متوجه می شوند که البته این استعداد نیز در افراد متفاوت است و آن نفسی که دارای درجه و مرتبه ی عالی استعداد است نفس قدسی نبوی است که در مورد آن آمده «یَکادُ زَیْتُها یُضی ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ»(1) نزدیک است روغن آن بدون تماس با آتش روشن شود. این نفس در اکتساب حکمت محتاج به علم بشری نیست و در مقابل آن، نفس پلیدی است که به هیچ وجه حتی از طریق معلم قادر به کسب حکمت نمی باشد.