معرفت نفس و حشر صفحه 108

امّا در مورد «حریت» که صفت دوم نفس شریف است باید گفت یا نفسِ انسان به حکم فطرت اولیه ی خود مطیع هوس و متمایل به امور بدنی نیست که آن را نفس حرّ گویند و از بندگی شهوت آزاد است و یا اسیر شهوت و بنده ی آن است. ارسطو گفت: «الحریه ملکه نفسانیه حارسه للنفس حراسه جوهریه لا صناعیه» حریت ملکه ی نفسانی است که نگهبان نفس است به صورت ذاتی نه اکتسابی و کلیه ی فضائل نفسانی به همین دو فضیلت باز می گردند و البته تزکیه ی نفس از بعضی رذائل کافی نیست زیرا ممکن است رذائل باقیمانده تو را به ارتکاب آن ها که ترک کرده ای بکشاند و نفس رهایی نمی یابد مگر آن که با قلبی سلیم، منزه از جمیع رذائل، به سوی خدا بشتابد. چنانچه قرآن فرمود: «قَدْ أَفْلَحَ مَن زَکَّاهَا * وَقَدْ خَابَ مَن دَسَّاهَا»(1) حقیقتاً رستگار شد آن کس که نفس خود را از رذائل پاک کرد و ضرر کرد آن کسی که نفس خود را در رذائل فرو برد. زیرا همان طور که زیبائی انسان به زیبائی جمیع اعضاء و اعتدال آن ها محقق می شود و زشتی و قبح آن به قبح بعضی اعضاء می باشد، صورت باطنی هم که دارای اجزاء و ارکانی است باید همگی دارای حُسن و زیبائی باشند یعنی حُسن خُلق و حصول حکمت و حریت، همه باید محقق شوند و علاوه بر این، ارکان که عبارتند از قوه ی علم و قوه ی شهوت و قوه ی عقل نیز باید در مسیر اعتدال قرار گیرند و حُسن خُلق به صورت اعتدال، جامع همه ی این ارکان است و اعتدالِ قوه ی علم که رکن نخستین است عبارت است از قدرت بر فرق گذاردن بین صدق و کذب و یا توان جدایی حق از باطل و یا تشخیص زیبا از قبیح که اگر این قوه بدون افراط و تفریط در نفس حاصل شد ثمره اش حکمت است که اصل همه ی خیرات است. خداوند در وصف حکمت فرمود: «وَ مَنْ یُؤْتَ الْحِکْمَهَ فَقَدْ أُوتِیَ خَیْراً کَثِیراً»(2) آن کس را که حکمت دادند حقیقتاً خیرِ کثیر نصیبش کردند و یا می فرماید: «یُعَلِّمُهُمُ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَهَ ذلِکَ فَضْلُ اللَّهِ یُؤْتیهِ مَنْ یَشاءُ وَ اللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظیمِ»(3) کتاب و حکمت را به آن ها تعلیم داد و این فضل خدا است که به هر کس خواست می دهد و خداوند دارای فضل

1- - سوره ی شمس، آیات 9 و 10.
2- - سوره ی بقره، آیه ی 269.
3- - سوره ی جمعه، آیات 4 و 5.