معرفت نفس و حشر صفحه 109

عظیم است. این حکمت هرچه شدیدتر شود فضیلت آن بیشتر است برخلاف حکمتی که به معنی هوشیاری است که افراط آن را حیله گری و «جُربُز» گویند و تفریط آن را ابلهی نامند، امّا قوه ی غضب و شهوت باید در حد اعتدال باشد یعنی قبض و بسط آن بر اساس حکمت و ارشاد و اشاره ی شریعت باشد نه بر اساس میل نفسانی. و قوه ی عدالت یعنی ضبط این دو قوه زیر نظر دین و عقل.

«عقل نظری» در انسان به منزله ی مرشد ناصحی است که انسان را ارشاد می کند و «قدرت عدالت» به منزله ی کسی است که اوامر و دستورات او را به اجرا درمی آورد و قوه ی شهوت و غضب وسیله ی اجرای حکم عقل اند. مثل اسب و سگ شکاری که مطیع صیاداند. «غضب» در حدّ اعتدال، شجاعت است و افراط آن «تهوّر» و تفریط آن «جُبن» و اعتدال قوه ی غضبیه، کَرَم و بزرگواری و شهامت و حلم و ثبات و کظم غیظ و وقار به بار می آورد، افراط آن تهوّر و کبر و عُجْب و تفریط آن جبن و ذلت و ضعفِ غیرت را سبب می شود. اعتدال شهوت عفّت است و افراط آن حرص و شَرَه و تفریط آن خَمُود و بی میلی است. از عفّت، سخا و حیا و صبر و قناعت و ورع و از افراط در شهوت، حرص و وقاحت و تبذیر و ریا و هتک و تملّق و حسد و شماتت و ذلّت در برابر اغنیا و خوار شمردن فقرا، پدید می آید.

در قرآن در مورد اعتدال آمده «وَ لا تَجْعَلْ یَدَکَ مَغْلُولَهً إِلی عُنُقِکَ وَ لا تَبْسُطْها کُلَّ الْبَسْطِ»(1) دست های خود را نه آنچنان به گردن خود ببند که هیچ خیری به دیگران نرسانی و نه آنچنان گشوده دار که هیچ چیزی در آن نماند و یا می فرماید: «وَ الَّذینَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ یُسْرِفُوا وَ لَمْ یَقْتُرُوا وَ کانَ بَیْنَ ذلِکَ قَواماً»(2) آنان که چون انفاق کنند اسراف نمی کنند و نیز سخت نمی گیرند و بین این دو حالت استوار باشند، یا می فرماید: «أَشِدَّاءُ عَلَی الْکُفَّارِ رُحَماءُ بَیْنَهُمْ»(3) با کافران سخت می گیرند و بین خود مهربان هستند. اگر کسی از اعتدال خارج شد مکارم اخلاق نصیبش نشده است.

1- - سوره ی الاسراء، آیه ی 29.
2- - سوره ی فرقان، آیه ی 67.
3- - سوره ی فتح، آیه ی 29.