معرفت نفس و حشر صفحه 112

انسان و وجود خارجی او هر دو موجود به یک وجودند و «ادراک» عبارتست از حصول ماهیت در نفس به وجودی به نام وجود ادراکی نوری که از جهتی مغایر با وجود مادی خارجی است، بدین گونه که وجود مادی به وجود نوری مبدل می گردد با حفظ ذات و ماهیت و معلوم است که وجود مادی دارای مکان و مادۀ معینی است ولی وجود ادراکی حسّی بدون مکان و غیر قابل اشاره ی حسی است. هرچند همین وجود ادراکی حسّی آنگاه در نفس حاصل می شود که ماده ی خارجی حاضر باشد و اگر آن وجود مادی در خارج نباشد صورت حسی در نفس حاضر نخواهد شد و ادراک حسی صورت نمی گیرد. وجود خیالی نیز وجودی صوری است ولی دیگر مشروط به حضور ماده ی خارجی نیست مگر در اوّلین مرتبه و این صورت نیز صورتی شخصی و جزئی و غیر قابل صدق بر افراد کثیر است و امّا وجود عقلی او نیز وجودی است صوری ولی صورت کلیه ای که قابل صدق بر افراد کثیر و قابل حمل بر آن هاست مانند انسان عقلی یعنی صورت عقلیه ی انسان که مشترک بین افراد کثیر است یا نظیر سمعِ عقلی و یدِ عقلی به نحوی که تعدّد آن ها و تصور هریک از آن ها به صورت کلیه ی عقلیه منافی با وحدت و بساطت صورت عقلیه ی انسان در اصل وجود نباشد. زیرا که وجود واحد عقلی گاهی مشتمل بر معانی و مفاهیم متخالف و متفاوتی است که همگی در وجود متحدند.

طبق حکم حرکت جوهری، موجودات عالم ماده دائماً در حرکت بوده و متوجه غایات خود هستند ولی انسان در میان طبایع گوناگونِ عالَم دارای خصوصیتی مخصوص به خود است به طوری که گاهی فردی از افراد آن از پست ترین درجات به عالی ترین درجات ارتقاء می یابد البته با حفظ هویت شخصیه و حفظ نفس ناطقه ی خود. برعکس سایر طبایع که در اثر حرکت، هویت شخصیه و حتی نوعیه ی آن ها تغییر می کند. لذا یک فرد انسانی تا جمیع مراتب نشئه ی نفسانی را طی نکند وارد نشئه ی عقلی نمی گردد.

انسان در آغاز کودکی تا به سن رشد صوری و ظاهری برسد انسان بشری و طبیعی و انسان اول است و در این مرحله به تدریج تلطیف و تهذیب می شود تا وارد مرحله ی نفسانی و نشئه ی اخروی گردد و انسان ثانی است و دارای اعضاء نفسانی بوده و محتاج به اعضاء جدا و منفصل نیست و سپس اگر از وجود نفسانی گامی فراتر نهاد وارد نشئه ی عقلانی شده و عقل بالفعل می گردد که البته این حالت نصیب افراد قلیلی خواهد شد که آن ها را انسان ثالث می خوانیم.