معرفت نفس و حشر صفحه 113

انسان در این دنیا عبارتست از مجموع نفس و بدن که در عین تفاوتی که دارند موجود به وجود واحدند و گویا یک موجود است که دارای دو طرف است یکی در معرض تبدیل و فنا که به منزله ی فرع است و دیگری ثابت و باقی که به منزله ی اصل است و هر اندازه که نفس در وجود خویش کامل تر گردد بدن نیز به موازات تکامل نفس تلطیف و تصفیه می شود و اتصال آن به نفس و اتحاد آن ها به یکدیگر شدیدتر و قوی تر می گردد تا بدین حدّ که هرگاه نفس به مرتبه ی تجرد کامل و مقام عقلانی نائل گشت نفس و بدن یکی می شوند و هیچ دوگانگی بین آن ها باقی نمی ماند و سخن آن هائی که می گویند نفس هنگام تبدیل به وجود اخروی از بدن جدا می شود مورد قبول نیست زیرا این ها چنین پنداشته اند که بدن طبیعی که محل تدبیر و تصرف نفس است و نفس ذاتاً در آن تصرف می کند همین جثّه ی ظاهری جسمانی است. در صورتی که چنین نیست و این جثّه ی ظاهری که فاقد روح است حقیقتاً خارج از موضوع تصرف و تدبیر نفس است و بدن ظاهری نسبت به روح مثل تفاله یا چرکی است که از منافذ بدن خارج می شود و یا مانند پشم و ناخن و شاخ است که طبیعت، آن ها را به عنوان اموری خارج از ذات و خارج از جبلی خویش برای مقاصدی دیگر می سازد مثل خانه که در اصلِ وجود و بقاء مورد نیاز انسان نیست بلکه انسان برای جلوگیری از سرما و گرما بدان نیازمند است بدون این که نیروی حیات انسانی در این امور سرایت کند. پس بدن حقیقی که نفس به طور ذاتی در آن تصرف می کند غیر از این جثّه ی ظاهری، همان بدنی بود که نیروی حیات بالذّات در وی سرایت می کرد و رابطه ی نفس با آن ذاتی بود نه عرضی، مثل رابطه ی ظرف و مظروف و هیچ گاه نفس آن را از خود رها نمی کند تا منهدم گردد.

خلاصه این که حالت نفس در مراتب مختلفِ تجرید، شبیه حالت مُدرِکات خارجیه است با این تفاوت که موجوداتِ خارج از عالمِ ادراک عاری از هرگونه تجرید بوده و نخستین مرتبه ی تجرید هنگامی است که این موجود خارجی وارد در یکی از حواس ظاهری گردد و دومین مرتبه ی تجرید هنگامی است که در قوه ی خیال تجلی کند و آخرین مرحله ی آن وقتی است که در قوه ی عاقله ظهور کند. همان طور که حکما گفته اند هر ادراکی همراه با یک نوع از تجرید صورت می گیرد منتها تفاوت ادراک بر اساس تفاوت تجرید خواهد بود. حتماً متوجه هستید که تجرید مدرَکات به معنای اسقاط و زدودن بعضی از اوصاف و ابقاء بعضی دیگر