معرفت نفس و حشر صفحه 115

تفاوت تجزیه و انقسام در قوای نفس

طبق قاعده «اَخَسّ و اشرف» در نظام مجردات، مرتبه ی پائین تر از نظر وجود، ضعیف تر از مرتبه ی اعلی است و تفاوت آن ها به شدت و ضعف در وجود است. لذا مرتبه ی متوسط بین مرتبه ی اعلای وجود و مرتبه ی اَدنی وجود حتماً وجود دارد و هر حقیقتی «مانند حقیقت انسانیه» که مشتمل بر جزئی اعلی مانند نفس و جزئی ادنی مانند بدن است ناچار دارای وجود متوسط است که بین مرتبه ی اعلی و ادنی قرار دارد که آن همان قوای نفس است که واسطه ی بین خودِ نفس و بدن می باشد و از طرفی تعلق قوای نفس به ماده متفاوت است و هر قوه ای که تعلقش به ماده بیشتر باشد قابلیت تجزّّی وی بیشتر است - هرچند قوه از حیث ذات قابل انقسام نیست ولی از حیث تعلق آن به ماده قابل تقسیم است - در اثولوجیا داریم: «نفس بالعرض قبول تجزی می کند، به تبعیت جسمی که نفس در وی استقرار یافته و در آن نافذ و ساری است ولی باید متوجه بود که نفس در هر عضوی از اعضاء بدن به طور کامل موجود است نه این که مانند اعضاء منقسم گردد و در هر عضوی جزئی از نفس باشد.» سخن در این است که تو متوجه باشی قوای مدرِکه و محرکه همگی در ذات نفس متحد و در بدن متفرق اند و علت تفرقه ی قوا این است که هر قوه ای با آن خصوصیتی که دارد نیازمند به عضوی مناسب با آن قوه است، زیرا عضوی که آلت و وسیله ی دیدن است غیر از عضوی است که آلت و وسیله ی شنیدن است و همچنین سایر قوا و قوه ی لامسه به علت این که پست ترین قوای نفسانی جسمانی است و کلیه ی اعضاء بدن آماده برای قبول آن هستند، در کلیه ی اعضاء بدن مستقر است.

مؤلف اثولوجیا می فرماید: «برای هر قوه ای موضع مخصوصی است که آن قوه در آن موضع و محل متمرکز است ولی نه این که نفس در اصلِ ذات و بقاء و ثبات خویش محتاج بدین مواضع باشد بلکه نیاز نفس به این مواضع برای این است که فعل و عمل خود را در این موضع و محلی که مهیا برای قبول این عمل است، ابراز و اظهار کند. زیرا هر عضوی بدان گونه شکل می گیرد و خود را آماده می کند که نفس بخواهد فعل و عمل خود را به آن صورت انجام دهد و بنمایاند و چون نفس عضوی را بدان هیئت که ملائم و مناسب با قوه ای از قوای