معرفت نفس و حشر صفحه 116

نفس باشد آماده نمود قوه ی خویش را به توسط این عضو ظاهر می کند و ناگفته نماند که اختلاف قوا بر اساس اختلاف اعضاء است و الّا نفس دارای قوای گوناگون نیست بلکه نفس علت وجود قوا است».

علت وحدت قوای نفس در عین تغییر

باید دانست که هر طبیعتی که هویت آن همواره در تبدیل و تغییر است وحدت و تشخّصِ آن در ظلّ وحدت و تشخّص موجودی عقلانی است که ثابتُ الذّات بوده و اصل و حقیقت تامّه و فردِ کامل آن طبیعتِ متبدّل است و نسبت آن موجود عقلانی به این قوای در حال تغییر مثل نسبت روح بر بدن است به طوری که بدن در عین تغییرات دائمی، وحدتش به وسیله ی روح ثابت می ماند. زیرا نفس مرتبه ی تمام و کمال بدن است و تامّ هر چیز، همان چیز است به انضمام تمامیت و لذا هر قوه ای که در بدنِ عنصری مستقر است وحدتِ هویتِ متبدلِِ وی به وسیله ی وحدتِِ هویت ثابتِ آن فردِ کاملِ عقلانی باقی و محفوظ خواهد ماند. لذا وقتی چیزی لمس شود با این که کیفیت قوه ی لامسه عوض می شود و کیفیت جدید به وجود می آید، با مقایسه ی این دو کیفیت است که عمل ادراک انجام می گیرد و این مقایسه به وسیله ی قوه ی مدرِکه ی مافوق آن دو انجام می گیرد که می تواند ما بین دو حالتِ قوه ی لامسه را جمع کند.

صاحب اثولوجیا در این مقام می فرماید: «قوه ی نفس بر دو قسم است یکی قوه ای که با تجزّی و انقسام نفس تقسیم می گردد، مانند قوه ی «نامیه» و قوه ی «شهویه» که در تمامی بدن منتشرند و دیگر قوه ای روحانی است که حافظ این قوای تقسیم شده است و کلیه ی افرادِ متبدّل و متغیر را در وعاء و ظرفی رفیع و برتر از جسم جمع می کند و لذا می توان گفت همین قوه ی تجزیه شده ی جسمانی به لحاظ ارتباط به قوه ی روحانی آن طور که هریک از قوای پنجگانه با تقسیم و تجزّی آلات جسمانیه منقسم می گردند، منقسم نیست بلکه ما فوق این حواسِ ظاهری، قوه ی حاسه ی دیگری در عالم عِلوی هست که کلیه ی حواس ظاهری در وی مجتمع اند و کلیه ی محسوسات در برابر او حاضرند و این قوه ای است تجزیه ناپذیر به جهت آن که شدت