معرفت نفس و حشر صفحه 131

خودی خود کمال نیست زیرا که طهارت و صفاء یعنی نداشتن کدورت و این ها امور عدمی هستند و عدمی کمال نیست بلکه مراد از طهارت و صفاء، حصول انوار ایمان و پرتو نور معرفت به خداوند و به افعال خداوند و کتب و پیامبر و روز آخرت است و مراد از قول خداوند که فرمود «أَ فَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ فَهُوَ عَلی نُورٍ مِنْ رَبِّهِ»(1) آیا آن کس که خداوند سینه اش را برای اسلام گشود پس او بر نور ربش می باشد با دیگری قابل مقایسه است؟ «شرح صدر»، غایت حکمت عملی و «نور»، غایت حکمت نظری است و حکیم الهی جامع هر دوی این نور هاست که به زبان شریعت به آن مؤمن حقیقی گویند و جمع بین شرح صدر و نور فوز عظیمی است.

چگونگی حصول عقل فعّال در نفس

عقل فعّال به خودی خود یک وجود دارد که در فلسفه در مباحث الهیات اثبات می شود و یک وجود هم برای نفس ما و نسبت به نفس ما دارد و مسلم است که کمال نفس و صورت و غایت آن اتصال و اتحاد با عقل فعّال است و اگر نفس با عقل فعّال یک نحو اتحادی را طلب نکند عملاً عقل فعال غایت نفس نخواهد بود زیرا غایت هر شیئ آن است که شیئ بالاخره اگر مانعی در کار نباشد به آن برسد و قبلا گفت شد «نفس در سیر صعودی خود از نفسیت خارج می شود و به مقام عقل نایل می گردد». یعنی نفس دارای غایت بوده و آن غایت، عقل فعّال است که نفس با اتحاد با آن از نفسیت خود خارج می شود و به مقام عقل نایل می گردد.

اگر اشکال شود چگونه عقل فعّال هم فاعلِ نفس می باشد و هم در آخر غایت آن، به طوری که مرتبه ی متقدم و مرتبه ی متأخر در واقع یکی گردد؟

در جواب می توان نحوه ی وجود خداوند را که عقل فعّال نیز پرتو تامّ اوست در نظر داشت، خداوندی که وجود منبسط اش و قوّت و قدرت جامع اش و شدت نوریت گسترده ی او آنچنان است که همه هویات از او برانگیخته می شوند و همه اعیان از آن شکفته می گردند. وجود تامِّ فوقِ تمامی است که فاعل همه ی موجودات و غایت همه ی موجودات است، هم