معرفت نفس و حشر صفحه 133

حاضر کند و از این طریق ذات نفس از عقل بالقوه به عقل بالفعل مبدّل شده و چون هرگاه چیزی از قوه به فعل گراید حتما یک خارج کننده ای در صحنه بوده که با پرتو فیض خود این کمال را به آن ارزانی داشته و مسلم جسم نمی تواند چنین عملی را انجام دهد - زیرا علتِ پست و فقیر مثل جسم نمی تواند معلولی عالی مثل عقل را از خود بروز دهد - و نفس هم نمی تواند علت باشد زیرا که نفس در مرتبه ی خود ناقص است و خودش علت رفع نقص خودش نخواهد بود. لذا آن خارج کننده، عقل است که از نقصِ قوه و استعداد پاک و مبری است.

دلیل دوم: براساس مشرب سایر حکما، گاهی معلوماتی که کسب کرده ایم در نزد ما حاضر نیست ولی توان رجوع دادن آن معلومات را در ذهن داریم لذا باید مخزنی باشد که صور معلومات را حفظ کند و نفس چون مدرِک است نمی تواند حافظ هم باشد پس مقام حفظ به وسیله ی عقل فعّال انجام می گیرد و بدین شکل وجود عقلِ فعّال ثابت می شود.

دلیل سوم: عقل فعال واسطه ی بین نفس و ذات حق است: بخشش ذات حق که فیاض مطلق است، نسبت به هر نوعی از موجودات متناسبِ واسطه ی فیضی است از جنس جوهر عقلی که همان ملائکه ی مقرب اند که به واسطه ی این ملائکه اشیاء از حق صادر می شوند و در همین رابطه مناسب ترین وجودی که در تکمیل نفس انسانی می توان بدان توجه داشت همان پدر روحانی و مثال عقلی است که به لسان شرع «جبرئیل و روح القدس» و در فارسی «روان بخش» می نامند و در آیات الهی در رابطه با تعلیم مردم و انبیاء به آن ملک اشاره دارد، آنجا که می فرماید: «عَلَّمَهُ شَدیدُ الْقُوی»(1) آن حقایق را شدید القوی به او تعلیم داد.

کیفیت وساطت این ملک مقرب عقلانی در استکمالات علمیه ی ما این چنین است که وقتی متخیلات ما در قوه ی خیال حاصل شد، معانی کلیه در اثر فعالیت ذهن حاصل می شوند. ولی این معانی کلیه در ابتدا وجودی مبهم دارند و قوی و شدید نیستند - مثل صورت هایی که انسان در تاریکی می بیند- و چون نفس کامل شد و با تصفیه ی لازم صلاحیت آن شدید گشت و فعالیت فکری اش ادامه یافت، نور عقلِ فعّال بر آن مدرَکاتِ وَهمی و صُور خیالی پرتو می افشاند، در این حال نفس به عقلِ فعّال تبدیل می شود و مدرَکات و متخیلات آن، معقولات بالفعل