معرفت نفس و حشر صفحه 140

واحِدَهٌ کَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ»(1) امر ما واحد است همچون یک چشم برهم نهادن. و به همین جهت ابداعِ صُورِ بدون ماده نسبت به مبدأ اعلی مناسب تر خواهد بود و آیات الهی می خواهد بفرماید: حال که انسان با چنین وجودِ مرکب از اجزاء و ارکان، از او صادر شده، به نحوه ی اولی نحوه ی دیگری از وجود از طریق انشاء، از او صادر خواهد شد. به خصوص وقتی فراموش نکنیم که ایجاد، مطلقاً از حق تعالی است و واسطه ها فقط عوامل کثرت فعل او هستند و هرچه مخلوق در وجود بسیط تر و از کثرت عاری تر باشد، به ایجاد کننده ی حقیقی نزدیک تر است و این درحالی است که مشخص شد امور اخروی از ترکیب مبرا و به وحدتِ خالص نزدیک ترند و همچنان که فعل حق در ابتداء، انشاءِ نشئه ی اولی است و آن نشئه بدون ترکیبِ اجزاءِ مختلف و متفرق است، معاد نیز این چنین است. این است که انتساب معاد با این همه کمال به خداوند شایسته تر است، زیرا نشئه ی آخرت است که نیکو و پایدار است «وَ الْآخِرَهُ خَیْرٌ وَ أَبْقی»(2) و هرچه دارای چنین خصوصیتی است شایسته ی انتساب به اوست. همچنان که فرمود: «هُوَ أَهْوَنُ عَلَیْهِ وَ لَهُ الْمَثَلُ الْأَعْلی فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ».(3) ایجاد آن نشئه بر او راحت تر است و برای او در آسمان ها و زمین مَثَل اعلا و نمونه ی متعالی هست.

آنچه نباید از آن غفلت کرد موضوعِ آخریت و بعدیت قیامت نسبت به حدوث ما است، وگرنه آن نشئه در حقیقتِ خود جلوتر و اقدم است و از نظر ترتیب وجود ذاتاً و شرفاً مقدم بر طبیعت است هر چند حدوث ما و استکمالات ما، بعد از طبیعت قرار دارد و این دلیل بر این است که دار آخرت هم اکنون بالفعل موجود است. همچنان که آیات و احادیث بر آن دلالت دارد.(4)

خلاصه ی مطلب آن که: امور اخروی مِثل و سنخ ابداعات الهی است که هم در حدوث و هم در کمال، دفعی الوجودند. برعکس عالم ماده که تدریجی الوجود می باشد و نحوه ی رسیدن موجودات این عالم به کمال از طریق حرکت و تدریج می باشد. پدیده ها و اشخاص در

1- - سوره ی قمر، آیه ی 50.
2- - سوره ی اعلی، آیه ی 17.
3- - سوره ی روم، آیه ی 27.
4- - توحید صدوق، باب ما جاء فی الرُّؤْیَه، حدیث 21، ص 118.