معرفت نفس و حشر صفحه 158

گردد؟ نفس انسانی آنگاه که از این دنیا فارغ شود و از امراض نفسانی و زشتی های روح پاک گردد و در رهن اعمال خود قرار نگرفته باشد - در رهن اعمال آزاردهنده ای که مانع رجوع نفس به ذات خودش می شود - دارای عالَمی است خاص که به قدرت نفس هرچه اراده کند برایش حاضر است و این پائین ترین درجه ی سُعداء است، سعدائی که هرکدام را جنّتی است که عرض آن چون عرض آسمان هاست و منازل ابرار و مقربین بالاتر از آن است که به حساب آید.

اصل یازدهم: نشئات عالم را با همه ی کثرتی که دارند می توان در سه نشئه منحصر دانست. هرچند دار وجود به جهت ارتباط بعضی از این عوالم به بعضی دیگر، واحد است ولی بالاخره پائین ترین آن ها «عالم صُوَرِ طبیعی» است و متوسط آن، «عالَم صُورِ ادراکی حسی مجرد از ماده» است و بالاتر از آن، «عالم صورِ عقلی و مُثُل الهی» است. نفس انسانی نیز در بین همه ی موجودات مختص به همه ی این مراتب سه گانه است - در عین بقای شخصی اش - به طوری که یک انسانِ واحد در دوران کودکی دارای نشئه ی طبیعی است، سپس در وجود خود حرکت می کند و آرام آرام جوهرش تلطیف می گردد و مصفّی می شود تا این که برای آن، نحوه ی وجود دیگرِ نفسانی حاصل می شود که به حسب آن مرتبه، انسانِ نفسانی اخروی می گردد که همان نفسی است که شایسته ی نظام قیامت شده و دارای اعضاء نفسانی گشته که نسبت به شخصیت قبلی اش به آن انسان ثانی گفته می شود و سپس ممکن است از این مرحله هم به تدریج به نحوه ی وجود عقلی منتقل شود و به حسب آن مرحله، انسان عقلی گردد و دارای اعضاء عقلی شود که به آن انسان ثالث گفته می شود، همچنان که صاحب «اثولوجیا» نقل می کند.

مراحل فوق همه ی تحولات و انتقالاتی است که یک شخص واحد در مسیر حق طی می کند تا به غایتُ القصوای مخصوصِ انسان دست یابد. هرچند کلیه ی اشیاء متوجه ی حضرت الهی هستند ولی آن که در صراط مستقیم، در جهت این هدف نهائی در حرکت است و می تواند بدان منتهی شود، فقط نوع انسان است و هر موجود دیگر بخواهد به این مقام برسد باید انسان بشود تا از طریق انسانیت به آن مقام قدسی نایل گردد.