معرفت نفس و حشر صفحه 159

لازم به تذکر است که ترتیب برگشت این نشئات سه گانه به سوی حق، برعکسِ ترتیب نزولی ابتدائی است. به طوری که سلسله ی ابتدائی به نحو ابداع و بدون زمان و حرکت از حق «جلّ جلاله» شروع شد، ولی سلسله ی رجوعی و صعودی با حرکت و زمان همراه است.

قبل از این بدن مادی برای انسان نحوه هائی از وجود بوده که افلاطون بر همین اساس برای نفوس انسانی وجود عقلی قبل از حدوث بدن قائل است. در شریعت نیز ثابت شده که افراد بشر وجود جزئی متمیزه ای - با صور مثالی - قبل از وجود طبیعی شان داشته اند، همچنان که فرمود: «وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِنْ بَنی آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلی أَنْفُسِهِمْ»(1) آنگاه که رب تو فرزندان بنی آدم را از پشت نسل هاشان گرفت و خودشان را برخودشان گواه قرار داد. شهادتِ بنی آدم به ربوبیت رب، حکایت از وجود مثالی جزئی دارد و انسان در سیر صعودی، به آن غایت مخصوص خود که از وجود مادی دنیوی شروع می شود به سوی وجود اخروی صوری، برمی گردد به همان مرتبه ای که شهادت به ربوبیت حق داد. زیرا که نسبت دنیا به آخرت نسبت نقص به کمال و نسبت طفل به بالغ است و به همین جهت انسان در این دنیا چون کودکان نیاز به گهواره ی مکان و دایه ی زمان دارد و چون جوهر او شدید و بالغ شد از این وجودِ دنیوی به وجود اخروی که از طریق این گهواره آمادگی ورود به آن را پیدا کرده، پای می گذارد، آن جا دار قرار است و با نفخ صور که موجب مرگ طبیعی و خروج از این نشئه است و مشترک بین کافر و مؤمن می باشد، وارد نشئه ای می شود که وجود نفسانی مستقل از ماده دارد و همچنان که گذشت منافاتی بین کمال وجودی نشئه ی آخرت و استغناء آن از ماده ی بدنی، با شقاوت و عذاب نیست. بلکه مؤکِّد آن است، زیرا با شدید شدن وجود، نفس از پرده های مادی خارج می شود و این موجب شدت ادراکِ دردها و آزارها و نتایج اعمال زشت و بیماری های روحی خواهد شد و آن دردها که در دنیا به جهت تخدیر طبیعت و وجودِ پرده ی بصیرت محسوس نبود، محسوس می گردد. برای چنین افراد همین که حجاب برافکنده شود عذاب جایگزین می گردد.