معرفت نفس و حشر صفحه 161

و به سوی آن مقصد روی دارد. یا فرمود: «ما مِنْ دَابَّهٍ إِلاَّ هُوَ آخِذٌ بِناصِیَتِها»(1)هیچ جنبنده ای نیست الّا این که خداوند پیشانیش را گرفته و در کنترل اوست. این است که عود و معاد برای کلّ موجودات حتی برای جماد و نبات نیز مطرح است. زیرا هیچ چیز در طبیعت رها شده نیست و هیچ چیز در خلقتش به سکون نرسیده و همه متوجه غایت مطلوب خود می باشند. منتهی حشر هر چیز مناسب و مجانس خود آن چیز است، حشر انسان به حسب خودش و حشر شیطان به حسب خودش و جماد و نبات نیز همین طور. خداوند می فرماید: « یَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقینَ إِلَی الرَّحْمنِ وَفْداً * وَ نَسُوقُ الْمُجْرِمینَ إِلی جَهَنَّمَ وِرْداً»(2) روزی که متقین محشور می شوند در حالی که محترم اند و مجرمین با خواری به سوی جهنم کشیده می شوند.

قرآن در مورد حشر شیطان فرمود: «فَوَ رَبِّکَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَ الشَّیاطینَ»(3) سوگند به پروردگارت حتماً آن ها را و شیاطین را محشور می کنیم و در مورد حشر حیوانات نیز فرمود: «وَ إِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ»(4) آنگاه که حیوانات وحشی محشور می شوند و به طور کلی فرمود: «وَ أَنَّ اللَّهَ یَبْعَثُ مَنْ فِی الْقُبُورِ»(5) خداوند هر کس که در قبرها است برمی انگیزاند. و یا فرمود: «إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الْأَرْضَ وَ مَنْ عَلَیْها وَ إِلَیْنا یُرْجَعُونَ»(6) حتماً ما زمین را و هر آن کس که بر آن است به ارث می گیریم و همه به سوی ما برمی گردند. و آخرین سخن در این مورد این که فرمود: «کَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعیدُه»(7) همان طور که در ابتدا خلق کردیم آن را برمی گردانیم.

1- - سوره ی هود، آیه ی 56.
2- - سوره ی مریم، آیات 85 و 86.
3- - سوره ی مریم، آیه ی 68.
4- - سوره ی التکویر، آیه ی 5.
5- - سوره ی حج، آیه ی 7.
6- - سوره ی مریم، آیه ی 40.
7- - سوره ی انبیاء، آیه ی 104.