معرفت نفس و حشر صفحه 164

می یابد و همه ی دردهای واصله را به صورت عقرباتِ حسی به همان صورت که در شرع وارد شده است، حس می کند که این عذاب قبر است برای فرد شقی و اگر سعید باشد موائد و هدایای شرعی را تخیل می کند آن طور که به بهشت و جوی ها و باغ ها معتقد بود و این ثواب قبر است. همچنان که رسول الله صلی الله علیه و آله فرمود: «اَلْقَبْرُ اِمَّا رُوضَهٌ مِنْ رِیاضِ الْجَنَّه اَوْ حُفْرَهٌ مِنْ حُفَرِ النِّیران»(1) قبر یا باغی از باغ های بهشت و یا گودالی از گودال های آتش است. و قبر حقیقی همین صورت ها و هیئت هاست و عذاب و ثواب قبر این گونه است - نه این که خاک و گل عامل فشار بر بدن مادی باشند-

«بَعْث» عبارتست از خروج نفس از غبار این هیئت ها، مثل خروج جنین از رحم مادر. درحالی که حالت قبر نمونه ای است از احوال قیامت، به طوری که چون انسان وارد برزخ شود هنوز قوه ی کشف آخرت در نفسش محکم و کامل نشده، مثل کودک که در ابتدای خروج از رحم قدرت درک محسوسات را ندارد و مادامی که نفس حالش بر این منوال است و قوایش برای درک صور شدیده ضعیف است، مانند ادراک کسی است که خواب است و به همین جهت به آن می گویند در عالم قبر و برزخ است و چون قوایش شدید شد قیامتش برپا می شود.

روشن است که فشار قبر ربطی به جسد میت ندارد، حال چه آن جسد در خاک باشد و یا در آب و یا در هوا و آتش. آنچه عامل درد و تأثّر است امور مؤثر در بدن مادی او نیست بلکه مربوط به صوری است که به نفس او متصل است، ولی به جهت علاقه ی نفس به بدن حالات نفس را در بدن احساس می کند. به طوری که اگر صور دردآور از طریق غیرِ علل مادی در درون نفس ایجاد شود، باز این تأثیرات به صورت فشار روی بدن احساس می شود تا وقتی که نفس به این بدن دنیایی علاقه دارد این حالت برای انسان باقی است، حال چه این بدن موجود باشد و چه نباشد، در هر حال نفس انسانی خود را در بدنی که در حال فشار است حس می کند و فشار قبر این چنین است و ثواب و راحتی نفس نیز بر همین منوال است به طوری که وسعت و تنگی قبر نیز در راستای شرح صدر و ضیق صدرِ متوفّی است.