معرفت نفس و حشر صفحه 165

اشاره ای به عذاب قبر

بعضی از علماء فرموده اند: هرکس شاهد باطن خود شود به نور بصیرت می بیند که در همین دنیا باطن او پر است از انواع موجودات آزار دهنده و درندگان، مثل شهوت و غضب و مکر و حسد و عجب و ریا (1) دائما او را می گزند و یا می درند - هرچند اکثر مردم از مشاهده ی این دریدن ها و گزیدن ها محجوب اند - ولی چون پرده از او برگرفته شود و در قبرش قرار گیرد همه ی آن ها را می بیند که با صورت هایی موافق معانی دنیایی شان متمثّل می شوند و بعینه آن ها را عقرب و مار می بیند که او را در احاطه دارند و در حقیقت همه ی آن ها ملکات و صفاتش هستند که همین الآن در نفسش حاضرند و برای او روشن می شود که برای هر معنای نفسانی صورتی مناسب هست و این است عذاب قبر اگر فرد شقی باشد، ولی اگر سعید باشد امر برعکس خواهد بود - گفته اند: خداوند برای این که درون ما را نشان دهد، حیوانات را خلق کرد و این حیوانات تمثّلات حالات انسانی است - و نیز رسول الله صلی الله علیه و آله فرمودند: «این امت در قبرش مبتلا خواهد شد و اگر خوف دفع همدیگر نبود آنچه من از ضجّه های اهل قبر می شنیدم از خدا می خواستم شما را هم نسبت به آن ها شنوا کند» - انسان همین حالا که زنده است در قبر و برزخ است ولی چون مُرد متوجه می شود که مدت ها در این حالت بود و نمی دانست-.

امر باقی انسان یا عُجْبُ الذَّنَب

قبلا اشاره شد که چون نفس از بدن فارغ شد از بدن برای نفس، امر ضعیف الوجودی می ماند که در روایت نبوی به «عُجْب الذَّنب»(2) تعبیر شده و بین دانشمندان اسلامی در رابطه با آن نظرات متفاوتی هست. ما معتقدیم عُجْب الذنب آن قوه ی خیال است که آخرین باقیمانده ی وجود حاصله از قوای طبیعی و نباتی و حیوانی است که همراه ماده برای نفس در این دنیا حاصل می شود و این اولین مرحله از وجود در آخرت است. زیرا هیچ شیئ از اشیاء دنیا اعم از