معرفت نفس و حشر صفحه 166

ماده و صورت و قوا ممکن نیست بعینه به آخرت منتقل شوند مگر بعد از تحولات و تکوّناتی و انسان، مستعدّ حشر نمی گردد مگر به قوه ی کمالیه ای که آن صورت نهایی وجود اوست. زیرا تمام قوای او مثل سمع و بصر همچون شعاع های وجود او هستند که صورت علمی و خیالی خارجی را در نزد خیال ذخیره می کند به طوری که اگر همین مواد خارجی ضایع شوند این صور محفوظ می مانند مثل محفوظ ماندن نفس در عین فساد بدن. قوه ی خیال همان حافظ صور غیر مادی محسوسات خارجیه است که بعد از خرابی بدن به صورت مثالی باقی است و در عالم آخرت قوامش بر همین صورت های مثالی است زیرا آن صور در واقع صور دنیویه اند. به عبارت دیگر آخرت از عالم مثال شروع می شود و آن قوه ای که تمام مثال ها و صور حسی را بعد از حس در خود نگه می دارد، بعد از مرگ باقی است و آن صور مثالی شأنش متوسطِ بین دنیا و آخرت است و می توان گفت حکم سقف دنیا و فرش آخرت را دارد.

خصوصیت ماده ی آخرت و ماده ی صورت های باقی در آخرت

این قاعده را باید دانست که هر هیولی و ماده ای هرچه لطیف تر باشد سریع تر صورت قبول می کند و هرچه آن ماده و هیولی در وجود شدیدتر و بسیط تر و در معنویت برتر باشد، پذیرای صورتی کامل تر است زیرا که ترکیب بین ماده و صورت ترکیبی اتحادی است. - سنخیتی بین ماده و صورت هست که موجب می شود ماده ی ضعیف صورت ضعیف را بپذیرد و برعکس - و چاره ای نیست از این که مناسبتی قوی بین آن ها باشد که موجب اتحاد گردد. به عنوان مثال: چون جوهر آب از خاک لطیف تر است، از جهت صورت و رنگ و طعم سریع تر از خاک انفعال می پذیرد، و هوا بیشتر از آب و خاک انفعال می پذیرد زیرا که لطیف تر است و نور از قبلی ها لطیف تر بوده و به همین جهت رنگ و شکل را در آن واحد می پذیرد. حال جوهر نفس با همه ی مراتب متفاوتی که دارد، لطافتِ پایین ترین مراتب آن بسیار از لطافت جوهر نورِ حسّی بیشتر است و به همین جهت آنگاه که در معرض حس و خیال و عقل قرار می گیرد پذیرای انواع صور حسی و خیالی و عقلی است و اولین ماده ای که نشئه ی آخرت را قبول می کند و از آن منفعل می گردد، قوه خیالِ نفس است که صور محسوسات و صور جدای از ماده برای آن متمثّل می شود.