معرفت نفس و حشر صفحه 181

دلیل تفصیلی در سیر موجودات به سوی خدا

الف- حشر عقول خالصه: چون هویت عقولِ خالصه در حق مستهلک است و باقی به او و راجع به او هستند و تفاوتشان با ذات حق به نقص و کمال و به شدت و ضعف است، پس دارای اتصال معنوی به حق هستند و در واقع حشر همین است و چون بین عقل و حق حجابی نیست عقل به ذات خود، حق را مشاهده می کند زیرا ذات عقل صورت تجلی حق است و نه این که عقل یک چیز باشد و تجلی حق چیز دیگری بلکه ذات عقل آینه ی حق است و صورت، مغایر صاحب صورت نیست و تفاوتی بین آن ها نمی باشد مگر این که این صورت، مثال و حکایت از صاحب صورت است و صاحب صورت ذات و حقیقت این صورت می باشد پس ذات الهی حقیقت عقل و عقلِ عقل می باشد و هر صاحب حقیقتی به حقیقتش برمی گردد پس عقلِ اوّل به سوی حق محشور است و بقیه ی عقول به عقل اول برمی گردند و همه در نهایت به حق بر گشته اند و اساساً چون عقلِ اول به تمام ذات، عالِم به حق است و چون مجرد است و حجاب بیرونی هم ندارد پس ذاتا محشور حق است و از حشر حقیقی که همان لقاء الله است برخوردار می باشد.

ب- حشر نفوس ناطقه به سوی خدای تعالی: نفوس ناطقه یا به کمال عقلی دست یافته اند و یا ناقص اند: آن هایی که به کمال عقلی دست یافته و از قوه به فعل گراییده اند و در واقع عقل شده اند که حکم عقل را دارند و ملاحظه فرمودید حشرشان چگونه است و در همین راستا می توان گفت: نفوس کامله مانند عقل به سوی حق تعالی محشور می شوند.

اما نفوس ناطقه ی ناقص، یا مشتاق کمال عقلی هستند و یا نیستند، آن هائی که این اشتیاق را ندارند خواه به جهت اصل فطرت مثل حیوانات یا به جهت امر عارضی، مثل این که خداوند در مورد کفار فرمود: «نَسُوا اللَّهَ فَأَنْساهُمْ أَنْفُسَهُمْ»(1) خدا را فراموش کردند پس خداوند هم خودِ آن ها و مصلحت آن ها را از یادشان برد، بهر صورت این نفوس به سوی عالم متوسط محشور می شوند که بین عالم عقل و عالم ماده قرار دارد که همان عالَم صور محسوسه ی مقداریه است و کیفیت حشر آن ها همچون حشر سایر نفوس حیوانی است که قرآن در توصیف آن ها فرمود: