معرفت نفس و حشر صفحه 189

است تبدیل شود و معنی قبض همین باشد. همچنان که می فرماید: «وَ الْأَرْضُ جَمیعاً قَبْضَتُهُ یَوْمَ الْقِیامَهِ وَ السَّماواتُ مَطْوِیَّاتٌ بِیَمینِهِ سُبْحانَهُ وَ تَعالی عَمَّا یُشْرِکُونَ»(1) و زمین در روز قیامت تماماً در قبضه ی اوست و سماوات پیچیده به دست او، منزه و متعالی است از آنچه با آن شریک می گیرند. فرق بین «قبض» و «طی» آن است که مقبوض در دست قابض و در مرتبه ای از وجودِ اشرف نسبت به وجودی که در مرتبه ی مادون هست، قرار دارد، مثل ماده ی غذا که چون جذب و قبض شد به وسیله ی قوه ی غاذیه به صورتی شبیه صورت مغتذی که اشرف از غذا است تبدیل می شود و اما «طی» می طلبد که دیگر برای «مطوی» وجودی و انانیتی باقی نماند.

پس قبضِ ارض اشاره است به تبدیل صورت طبیعی آن به صورت نفسانی اخروی همچنان که خداوند فرمود: «یَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَیْرَ الْأَرْضِ»(2) و طی السّماء اشاره است به فنا سماوات از خود و اتحاد آن به عقل در حالی که عقل از خود فانی و به حق باقی است.

بدان که آنچه در عالم آخرت هست صورت ادراکی بدون ماده است و حیات، عارض و وارد بر آن ها نشده - بلکه عین حیات اند - و پائین ترین موجودات عالم آخرت، زمین آخرت است که زنده و دارای حیات است و از آسمان این عالم برتر است چنانچه در حدیث هست: «ارض الجنهِ الکرسی، و سقفها عرش الرّحمن» زمین بهشت، کرسی است و سقف آن عرش رحمان است و آب و هوا و آتش و درخت و کوه و ساختمان های آخرت همه به وجود صورت نفسانی مو جودند، بدون ماده و حرکت و قوه و استعداد. و تفاوت این دنیا و آن دنیا بسیار است همچنان که خداوند می فرماید: «وَ لَلْآخِرَهُ أَکْبَرُ دَرَجاتٍ وَ أَکْبَرُ تَفْضیلاً»(3) آخرت را درجاتی بلند و برتری افزونی است و همه چیز در آن جا به حیات ذاتی زنده اند و هر صورتی از عناصر و غیر عناصر دارای صورتی اخروی و محسوس است که مشهود به حواسی است غیر قابل زوال. زیرا همه ی آن ها در نفس، چون قوه ی واحدی مستقراند و همه در عین تخالف مدرِکات و صور کثیره، مانند یک قوه ی واحد نفسانی اند. در آخرت سراسر این موجود هم باصر است هم

1- -سوره زمر آیه ی 67.
2- - سوره ی ابراهیم، آیه ی 48.
3- - سوره اسراء آیه 21.