معرفت نفس و حشر صفحه 265

عمل صالح را ترک نمود، و چون روحش با موتِ جسد به عالم دیگر منتقل شد - عالمی که همچنان که گفته شد باطن این عالم و در حجاب آسمان ها و زمین است - از سجن به سجین و از هوی به هاویه خواهد رسید. در آن جا نیز با احاطه ی جهنم بر او، مسجون و زندانی خواهد بود و عذاب هایی که در دنیا در باطنش بود و او نمی دانست برای او ظاهر می شود هرچند فعلا حس نمی کند که هم اکنون نیز نه او را رفیقی است و نه خوراکی آرامش بخش، ولی چون پرده ها عقب رفت این را حس می کند و می یابد که مالک جهنم او را به این زبانیه ها می سپارد و آن زبانیه ی نوزده گانه ای که نتایج آن مدبّرات بودند عذابش می دهند همچنان که در دنیا عذابش می دادند و نمی دانست.

برعکسِ انسانی که عرض شد، کسی است که در دنیا بر هدایت الهی و صراط مستقیم قرار داشت یعنی صراط خداوندِ عزیزِ حمید، چنین کسی راه آخرت را به نور هدایت و قدم های علم و تقوی طی می کند و به دارالسلام می رسد و از مهلکات عذاب آور نجات می یابد و از اسارت دنیا و از اسارت های امرکنندگانِ دوست نداشتنی خلاص می شود. قرآن می فرماید: «ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً رَجُلاً فیهِ شُرَکاءُ مُتَشاکِسُونَ وَ رَجُلاً سَلَماً لِرَجُلٍ هَلْ یَسْتَوِیانِ مَثَلاً الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَکْثَرُهُمْ لا یَعْلَمُونَ»(1) خداوند مردی را مثال می زند که شریکان بداخلاق در او تصرف می کنند، دستور می دهند درحالی که خود با همدیگر مشاجره دارند و مرد دیگری را که تسلیم یک فرد است و خالص در خدمت اوست، آیا این دو یکسان اند؟ حمد خدائی را که بندگی کردن برای او بهتر است از بندگی غیر و اکثراً مزیت پرستش خدا را نمی دانند.

درجات سلوک به سوی خدا و وصول به سوی بهشت حقیقی

بعضی از محققین گفته اند(2): خلق متّصف می شود اولاً: به وجود خاص سپس به علم خاص سپس به اراده و قدرت جزئی(3) و سپس به فعل و همان طور که معاد برگشت به فطرت اصلی و

1- - سوره ی زمر، آیه ی 29.
2- - امام محمد غزالی.
3- - ظاهرا اراده بعد از قدرت است.