چنین شخصی اشیاء را از جهت علم به اسباب و مبادی اش بشناسد - از طریق علت، معلول را ببیند نه از معلول پی به علت ببرد- هر چیز را به حق و با حق می نگرد و با آن مبادی که از خداوند اخذ شده می یابد، همچنان که طریق صدیقین است که با نور حق بر اشیاء می نگرند. در این رابطه خداوند فرمود: «أَ وَ لَمْ یَکْفِ بِرَبِّکَ أَنَّهُ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ شَهیدٌ»(1) آیا پروردگار تو کافی نیست که او مشهود هر چیزی است. یعنی هر چیز را که بخواهید بشناسید مشهود قبلی «الله» است. به این معنا که انسان در این حال از چشم مهندس عالم نظر به اشیاء می کند و نه از چشم محدود بشری و با جام جهان بین جهان را می بیند آن طور که جناب حافظ می گوید:
گفتم این جام جهان بین به توکی داد حکیم؟
گفت آن روز که این گنبد مینا می کرد
چنین فردی قبل از رسیدن به این نحوه شهود مثل دیگر مردمان اشیاء را به نور حس و یا به نور فکرِ آلوده به تاریکی خطا می نگریست و اکنون زمین در حق او غیر از زمین قبلی شده و زمین در نزد او به نور خدای زمین روشن گشته - مثل این که قیامتش قیام کرده- و بر وجه عقلی نورانی در جنتی قرار می گیرد که عرض آن آسمان ها و زمین است. بدین لحاظ تا سالک با دیدن زیبائی های عالم به مقام رضا نرسد، به دار کرامت و قرب نمی پیوندد و در خبر نیز هست که: «آن کس که به قضای من راضی نباشد و در مقابل بلای من صبر نکند پس غیر از مرا پرستیده و باید از زمین و آسمان من خارج شود» و به همین دلیل بعد از برشمردن نعم بهشتی، خدا فرمود: «وَ رِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ أَکْبَرُ»(2) رضایت از قضاء الهی از همه ی این نعمت ها برتر است.
بعد از این مقام بر سالک است که قدرت را از خود منتفی بداند به طوری که برای خود هیچ قدرت و قوه ای مغایر قدرت حق نبیند و متوجه شده باشد که «وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّهَ اِلََّا بِاللهِ الْعَلِی الْعَظیم» در این حال او در مقام توکّل است و فرمود: «وَ مَنْ یَتَوَکَّلْ عَلَی اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ إِنَّ اللَّهَ بالِغُ أَمْرِهِ»(3) هرکس بر خدا توکّل کند و خدا را وکیل بگیرد او را چنین توکلّی کافی است و خداوند رساننده ی امر خویش است و مقام تفویض در همین مرحله نصیب سالک
1- - سوره ی فصلت، آیه ی 53.
2- - سوره ی توبه، آیه ی 72.
3- - سوره ی طلاق، آیه ی 3.