معرفت نفس و حشر صفحه 99

تفاوت صورت دنیائی با صورت آخرتی در ضعف و قوت است یعنی صورت آخرتی شدیدتر و قوی تر از صورت دنیایی است و تخیلات دنیایی به منزله ی ماده ای است که در آخرت یا به صورت گُل و ریحان و یا مار و عقرب و آتش ظهور می کنند.

اگر سؤال شود: چگونه ممکن است قوه ی واحدی هم مبدأ صدور اثری باشد لذت بخش یا دردآور و هم از آن اثر متأثر گردد؟

در جواب باید گفت: وقتی نفس دارای دو جهت مختلف است که از جهتی فاعل و اثربخش و از جهتی قابل و تأثیر پذیر است این کار ممکن است مثل صحت و سلامتی و مرض که در دنیا عارض بدن می گردد و هر دو از ناحیه ی نفس صادر می شود و سپس نفس از هر دو متأثر می شود زیرا نفس هم دارای جهت عقلیه ی تجّردیه ی فاعلیه و هم دارای جهت طبیعیه ی تعلقیه ی قابلیه است و همچنین است حالت نفس نسبت به طاعات و معاصی که هنگام تجسم اعمال یکی به صورت حور و رحمت و دیگری به صورت مار و عقرب آشکار می شود و نفس به یکی متنعم و به دیگری معذّب خواهد بود و چون خود نفس اقدام به طاعت و یا معصیت کرده فاعل صورتی است که نتیجه ی اعمال اوست و از جهتی قابل صُوَر مزبور است و این، دو جهتی بودن نفس که به واسطه ی یکی فاعل آثار و به واسطه ی دیگری قابل آن هاست، تا زمانی است که نفس به تجرد کامل نرسیده است ولی در وجودِ عقل بسیط جهت قابلی و جهت فاعلی یکی است.

محی الدین بن عربی در باب 321 از کتاب فتوحات مکیه در رابطه با تعلق نفس به صور برزخی بعد از مرگ می گوید:

«آن برزخی که ارواح بعد از مفارقت از اجساد دنیوی در قوس صعود بدان جا ارتقاء می یابند غیر از برزخی است که بین عالم مجردات و عالم اجسام قرار دارد و ارواح در قوس نزول بدان جا تنزل می کنند. احوالی که در برزخ صعودی عارض بر نفس می شود عبارتست از صور اعمالی که در دنیا مرتکب شده است و این صور غیر از صوری است که نفس هنگام تنزل از عالم عقلانی در قوس نزول بدان صور نمودار می گردد، برزخ اول را غیب امکانی و برزخ دوم را غیب محالی می نامند، زیرا ظهور صوری که در برزخ اول موجودند تحققشان در دنیا ممکن است ولی بازگشت صور برزخی در