عفت کلام در قرآن صفحه 53

درباره این واژه در کتاب های لغت مطالب همانندی ارایه شده است. تفاوت تنها در چگونگی وضع نخستین این واژه است؛ برخی وضع نخستین آن را به صورت لازم و متعدی و به معنای راندن و طرد شدن سگ گرفته اند که هرگاه برای انسان به کار رود، به معنی پستی و خواری اوست.(1)

برخی دیگر وضع نخستین آن را به معنی دور ساختن که همراه کراهت باشد، دانسته اند. سپس ریشه (خسأ) در دور ساختن سگ که با کراهت همراه است، به کار گرفته شده است.(2)

برخی مفسران به صراحت معنای نخست (دور کردن سگ) را در تفسیر خود گنجانده اند.(3)

نویسنده تفسیر مجمع البیان در بیان این خطاب قرآنی گفته است:

(قالَ اَخْسَؤُوا فیها) یعنی مانند دور شدن سگ، دور شوید و در آتش قرار گیرید. این لفظ، لفظی است که برای راندن سگ به کار می رود و هرگاه در مورد انسان گفته شود، اهانت به او خواهد بود که شایسته مجازات است.(4)

برخی از مترجمان نیز همین معنا را برگزیده اند.(5)

ولی به کارگیری این واژه با این مفهوم در قرآن، جای تأمل و تدبر دارد. این گونه تعبیرها در قرآن بی سابقه است. اگر در مواردی مانند «أُولئِکَ کَاْلأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلّ» (اعراف: 179) دیده می شود، نوعی گزارش از

1- معجم مفردات الفاظ قرآن، ماده «خسأ»؛ اقرب الموارد فی فصح العربیه و الشوارد.
2- معجم مقایس اللغه، احمد بن فارسی؛ مجمع البحرین، شیخ فخرالدین الطریحی.
3- مجمع الصادقین، ج 6 ، ص 259؛ تفسیر رُوح الجِنان و رَوح الجَنان، ج 3، ص 642 ؛ تفسیر اثنی عشری، ج 9، ص 182؛ الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الاقاویل فی وجوه التاویل، محمود بن عمر زمخشری.
4- مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج 4، ص 119.
5- «به آن ها خطاب سخت شود: ای سگان! به دوزخ شوید»: مهدی الهی قمشه ای. «گفت: گُم شوید در آن (نهیبی است که با سگ می زنند)...». (معزّی).