علم و معرفت امام صفحه 43

1- ذاریات / 56.

2- التوحید، باب التوحید نفی التشبیه، ح 2.

و در رأس همه معارف قرار دارد و همه نعمت ها از طریق پذیرفتن آن نصیب انسان می شود؛ لذا بهترین و با فضیلت ترین واجبات، پذیرفتن معرفت الله است؛ چنانکه امام صادق علیه السلام می فرمایند:

إنّ أفضل الفرائض و اوجبها علی الانسان معرفه الرّب و الاقرار له بالعبودیه.(1)

همانا با فضلیت ترین و ضروری ترین واجبات بر انسان، معرفت پروردگار و اقرار به بندگی اوست.

در این حدیث، (معرفهْ الرّب) به عنوان یک فعل اختیاری - که بر انسان واجب است -مطرح شده است و منظور از عبادت در لسان روایات (در موارد مختلف) همان معرفت دانسته شده است. با این بیان به راحتی تصدیق می شود که عبادت بودن اعمالی؛ چون نماز، روزه و حج، به همان معرفتی اطلاق می شود که پشتوانه آن قصد قربت و امتثال امر الهی است چرا که تمام اعمال عبادی بندگان، به جهت تسلیم شدن به پیشگاه خداوند و کرنش در مقابل فرامین اوست؛ همین تسلیم محض به پیشگاه پروردگار است که معرفت خداوند نامیده می شود. لذا در روایت آمده است که امیرالمؤمنین علیه السلام فرمودند:

العلم اول دلیل و المعرفه آخر نهایه.(2)

علم و دانش اولین راهنما است و معرفت آخرین درجه و مرحله است.

بندگی از علم آغاز و به معرفت پایان می پذیرد؛ روایت در مقام بیان این