معرفت نبی و امام صفحه 183

عالم و عوالم دیگر مربوط است. و روشن است پدید آورنده این دانش مدیریّت، بشری است که نه از حقایق این جهان مادّی اطلاع کافی دارد و نه از اهداف و حکمتهای خالق آنها. دانشی که او پیریزی کرده و مدیریّتی که او معقول می داند، در سطح درک و اطلّاعات خود اوست. و ممکن است امورِ بسیاری را پیامبر اسلام از طریق وحی و اوصیای او با علمی که از او به ارث می برند، معقول و مشروع ندانند ولی این بشر آنها را اموری معقول و لازم بدانند و بالعکس.

ثالثاً : باید دید انتظار جوامع دینی بعد از پیامبران از اوصیای آنها چه بوده است. آیا مردم فقط از جانشین پیامبر این انتظار را داشتند که تنها مدیریّت خوب داشته باشد و از او هیچ انتظار دیگری غیر از این نداشتند؟ آیا در نظر مردم علم به معارف و احکام الهی و زهد و پارسایی و اخلاق دینی در شخص خلیفه در درجه دوم از اعتبار بود یا آنها را در درجه اول از خلیفه انتظار داشتند؟ آیا انتظار مردم از خلیفه و جانشین پیامبران این نبود که در مقابل شبهات علمی و مشکلات دینی مردم پاسخگو باشند؟ مسلّم است که پیروان همه ادیان الهی در مورد جانشینان پیامبرانشان چنین طرز فکری را داشتند و انتظار آنها از خلیفه پیامبرشان این است که او باید علاوه بر داشتن مدیریت قوی از معتقدین به پیامبر بوده و وارث علوم پیامبرشان بوده باشد.

رابعاً : چنانکه گفتیم پیامبر علاوه بر داشتن سلطنت و سرپرستی امور مردم، وظیفه مهم دیگری هم داشت که آن تعلیم و تزکیه و هدایت مردم بود. و به یقین می توان گفت شأن اصلی و اساسی پیامبران الهی هم همین جهت هدایت و تعلیم و تزکیه بوده است. و روشن است کسی که به جانشینی او معیّن می شود باید این دو جهت را دنبال کرده و خواسته های پیامبر را شکوفا کرده و تداوم بخشد.

خامساً : همه این بحثها درباره امام و خلیفهای است که بشر بخواهد او را به جای پیامبر انتخاب کند، ولی بنابر نظریّه تحقیقی شیعه که امامت و خلافت همچون نبوّت امری است که حقّ انتخاب برای بشر در آن وجود ندارد و تنها به امر پروردگار