- سخن ناشر 1
- پیشگفتار 1
- 2- واژه های گناه در قرآن 1
- 1- معنای گناه 1
- 3- واژه های گناه در روایات 3
- 7- لشکر عقل و جهل 3
- 4- راه دیگر برای شناخت گناه 3
- 6- لعنت شدگان در روایات 3
- 5- لعنت شدگان در قرآن 3
- 9- تقسیم بندی گناهان در روایات 4
- 8- اقسام گناه 4
- 10- معیار شناخت گناهان کبیره از صغیره 7
- 11- موارد تبدیل گناه صغیره به کبیره 9
- 12- گناه بزرگان از دیدگاه قرآن 12
- 13- مَثَل دانشمند غیر متعهّد در قرآن 12
- 14- گناه بزرگان از دیدگاه روایات 13
- 15- گناهان کلیدی 14
- 16- آژیر خطر 14
- 17- زمینه های گناه در وجود انسان 15
- 18- زمینه های پیدایش گناه 18
- 20- زمینه های خانوادگی گناه 25
- 21- زمینه های اقتصادی گناه 35
- 22- زمینه های اجتماعی گناه 40
- 23- زمینه های روانی گناه 55
- 26- توجیه های گوناگون 62
- 25- توجیه و دلیل تراشی برای گناه 62
- 27- توجیهات عقیدتی 63
- 30- توجیهات روانی 68
- 29- توجیهات اجتماعی 68
- 31- توجیهات فرهنگی 69
- 32- توجیهات اقتصادی 73
- 33- توجیهات نظامی 75
- 34- شناخت مرزهای گناه 78
- 36- ترجیح اهمّ بر مهم 80
- 37- توجه به همه ی ارزشها 81
- 39- تفکر در امور گوناگون 82
- 38- اهرم های بازدارنده ی گناه 82
- 40- توجه به حضور خدا در همه جا 83
- 41- خود شناسی و توجه به شخصیت 85
- 42- ایمان به معاد 86
- 44- یاد مرگ 88
- 45- خداترسی و ترس از عواقب گناه 88
- 43- عرض اعمال 88
- 46- نقش عبادات در بازدارندگی از گناه 89
- 48- تأدیب اجتماعی 90
- 49- روایات و برخورد با گنهکار 90
- 51- برخورد امام کاظم علیه السلام 91
- 50- نفرین امام صادق علیه السلام 91
- 53- آثار و پی آمدهای گناه 92
- 52- برخورد فقهی با گنهکار 92
- 55- کیفرهای اُخروی گناه 93
- 57- آثار گناه در روح و روان 94
- 56- احباط و پوچ شدن اعمال نیک 94
- 58- آثار گوناگون گناه 95
- 59- توبه و پاکسازی 98
- 60- توبه از دیدگاه روایات 99
- 61- جبران گناه 104
- 62- جبران گناه از دیدگاه قرآن 104
- 63- جبران گناه از دیدگاه روایات 105
- 65- چند داستان در رابطه با جبران گناه 106
- 64- هماهنگی جبران با گناه 106
- 66- نکات و تذکرات 109
1- 445) زمر / 53.
2- 446) بقره / 186.
3- 447) نور / 31.
4- 448) شوری / 25.
5- 449) بقره / 222.
6- 450) تحریم / 8.
7- 451) تحریم / 8.
8- 452) مائده / 74.
1- توبه راستین
توبه ی راستین پنج رکن دارد: 1- ترک گناه. 2- پشیمانی از گناهان سابق. 3- تصمیم بر ترک گناه. 4- جبران گناهانی که قابل جبران است با ادای حق اللَّه و حق النّاس. 5- استغفار با زبان.
توبه نصوح چیست؟
چنانکه قبلاً ذکر شد در قرآن آمده:
«تُوبُوا الی اللّه تَوبَه نَصُوحاً»(1)
«به درگاه الهی توبه نصوح کنید.»
امام صادق علیه السلام در تفسیر واژه «نصوح» چنین فرمودند:
«هو الذَّنبُ الّذی لا یَعودُ فیه اَبداً»(2)
«آن توبه ای است که هرگز به آن گناه باز نگردد.»
و امام هادی علیه السلام در معنی نصوح فرمود:
«ان یکونَ الباطِنُ کالظاهِر و افضِل من ذلک»(3)
«توبه ی نصوح، آن است که باطن انسان مانند ظاهر بلکه بهتر از ظاهر باشد.»
رسول خدا صلی الله علیه وآله در معنی نصوح فرمودند:
«أن یَتُوب التائِب ثمّ لایَرجع فی ذَنبٍ کما لایَعود اللَبن الی الضَّرع»(4)
«توبه کننده، هرگز به گناه باز نگردد، چنانکه شیر به پستان باز نمی گردد.»
امام علی علیه السلام در معنی نصوح می فرماید:
«نَدمٌ بِالقَلب و استِغفار باللّسان و القَصد علی ان لا یَعود»(5) «پشیمانی قلبی و عذرخواهی با زبان، و تصمیم جدی و مداوم بر ترک گناه.»
2- شرائط صحت و کمال توبه
شخصی برای خودنمایی در محضر علی علیه السلام گفت: «أستغفر اللّه» علی علیه السلام به او فرمود: مادرت به عزایت بنشیند آیا می دانی استغفار (تنها به زبان نیست و) از درجه اعلی است؟ سپس فرمود:
استغفار و توبه دارای شش رکن است:
1- پشیمانی از گناهان قبل. 2- تصمیم بر ترک گناه. 3- ادای حق مردم. 4- ادای حق الله. 5- ذوب شدن گوشت بدن که از غذای حرام روییده شده با حزن و اندوه. 6- بدن سختی طاعت خدا را بچشد همانگونه که شیرینی گناه را چشیده است.(6) در این هنگام بگو: «أستغفر اللّه».(7)
امام سجاد علیه السلام فرمودند:
«انّما تَوبَه، اَلعَمل و الرُّجوع عن الاَمر و لیستِ التَّوبه بِالکَلام»(8)
«توبه یعنی کار شایسته و بازگشت از انحراف، نه لقلقه ی زبان.»
یکی دیگر از شرایط توبه، جبران ضایعات گناه است.
قرآن در این باره می فرماید:
«اِلاّ الَّذینَ تابُوا مِن بَعدِ ذلِک وَ اَصْلحوا»
«مگر کسانی که بعد از این توبه کنند و به اصلاح و جبران بپردازند.»
جمله «و اصلحوا» بیانگر این است که شرط مهم توبه اصلاح و جبران ضایعات گناه است.
یکی دیگر از شرایط کمال توبه اقرار به گناه است، تا آنجا که امام باقر علیه السلام فرمودند:
«و اللّه ما ینجو من الذّنب الاّ من اقربه»
«سوگند به خدا از گناه نجات پیدا نمی کند، مگر کسی که به گناه اعتراف کند.»(9)