پایان سلطه کفر، آغاز نفاق از دیدگاه قرآن و حدیث(تفسیر موضوعی المیزان) صفحه 153

اين بود وضع بحث قرآن و حديث در زمان عمر، اما محيط بحث‌هاي كلامي در آن دوره خيلي وسعت گرفته بود، چون فتوحات وسيع مسلمانان طبعا باعث اختلاط مسلمانان با ساير ملت‌ها و اديان گرديد كه در آن‌ها «دانشمندان و كشيشان و اسقف‌ها و احبار و بطريق‌ها» بودند كه درباره اديان و مذاهب بحث مي‌كردند، و در نتيجه بحث‌هاي

بحث‌هاي كلامي در ادوار مختلف (317)

كلامي بالا گرفت، ولي كتابي در اين‌باره نگاشته نشد. تأليفات كلامي بعد از اين عصر شروع مي‌شود.

در زمان عثمان هم جريان به همين منوال بود، و با آن انقلابي كه مردم درباره خلافت داشتند، كاري انجام نشد، و تنها توانست مصحف‌ها را جمع نمايند و فقط يك مصحف را رواج دهد.

در زمان خلافت حضرت علي عليه‌السلام هم كه گرفتار اصلاح اجتماع فاسد و اختلافات مسلمـانان، و بـه دنبال آن جنگ‌هـاي پياپي بود، هميـن‌گونه ادامه يافت.

لكن علي عليه‌السلام علم نحو را وضع كرد، و كلياتش را به «ابوالاسود دئلي» كه از اصحابش بود، املاء فرمود، و او را مأمور جمع‌آوري جزئيات قواعد نحو كرد، ولي خود نتوانست بيش از آن مقدار كاري كند، جز اين كه خطابه‌ها و احاديثي ايراد فرمود كه

(318) پايان سلطه كفر، آغاز نفاق

مواد معارف ديني و گرانبهاترين اسرار قرآني را در بر دارد. يك سلسله احتجاج‌ها و استدلال‌هاي كلامي نيز داشت كه در كتاب‌هاي بزرگ حديث ضبط است.

تحولات فكري دوره اموي و عباسي

جريان قرآن و حديث در زمان معاويه و امويين و عباسيين، پس از آن تا تقريبا اوايل قرن چهارم هجري، كه آخر دوران ائمه دوازده گانه اهل بيت است، نيز همين طور بود، و در راه بحث از قرآن و حديث، چيز مهمي اتفاق نيفتاد، جز اين كه در عهد معاويه كمال كوشش به عمل آمد تا نام اهل بيت عليهم‌السلام و آثارشان محو شود!!!