پایان سلطه کفر، آغاز نفاق از دیدگاه قرآن و حدیث(تفسیر موضوعی المیزان) صفحه 155

در آن ايام بحث‌هاي كلامي رواج گرفت، و كتاب‌ها و رساله‌ها نوشته شد و طولي نكشيد كه به دو دسته بزرگ «اشاعره» و «معتزله» تقسيم شدند. البته اصول گفته‌هايشان در زمان خلفا، بلكه در زمان خود پيامبر گرامي هم مطرح بود، چنانكه مناظراتي كه از علي عليه‌السلام درباره جبر و تفويض، قدر و استطاعت، و امثال آن نقل شده، و روايـاتي كه در اين‌باره از پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله وارد شده، آن را نشـان مي‌دهد.

امتياز اين دو دسته در آن زمان، روي امتياز دو مسلك اساسي بود:

«معتزله» احكام استقلالي عقل را بر ظواهر ديني مقدم مي‌داشتند، و حسن و قبح عقلي و بطلان ترجيح بي‌مرجح، و قبح تكليف به غير مقدور، و اختيار و تفويـض، و... را پذيرفتند.

(322) پايان سلطه كفر، آغاز نفاق

«اشاعره» ظواهر ديني را بر احكام عقلي مقدم داشته و خوب و بد عقلي را انكار مي‌كردند، و ترجيح بي مرجح را پذيرفتند، و اختيار را انكار نمودند، و قائل به جبر شدند، و كلام خدا را هم قديم مي‌دانستند... و ساير چيزهايي كه در كتاب‌هايشان ضبط است.

آن گاه فني ترتيب دادند و اصطلاحاتي ابداع كردند و مسائلي اضافه كردند، و در برابر فلاسفه، در مباحثي كه به نام «امور عامه» دارند، ايستادگي نمودند. البته، اين مرحله بعد از اين بود كه كتاب‌هاي فلسفي به عربي ترجمه و تدريس آن‌ها ميان مسلمانان انتشار يافت.

اين درست نيست كه بعضـي گفته‌اند: علم كلام و يا انشعاب آن به معتزلي و اشعري، پس از انتقال فلسفه به عرب بوده است، دليل گفته ما وجود عمده مسائل

تولد مكاتب فكري معتزله و اشاعره (323)

آن‌ها در روايـات است.

«معتزله» از اول پيدايش آن تا اوايل دوران خلفاي عباسي - اوايل قرن سوم - دائما جمعيتشان رو به تزايد مي‌رفت و شوكت و ابهتشان زياد مي‌شد، و سپس راه انحطاط و سقوط در پيش گرفتند، تا آن جا كه سلاطين «ايوبي» آنان را از هم پاشيده و منقرض كردند. در زمان ايوبيان به قدري مردم به جرم اعتزال كشته شدند كه تعداد آن‌ها را جز خدا نمي‌داند!! آن گاه محيط بحث كلامي براي اشاعره صاف شد، و با اين كه فقهايشان ابتدا آن را گناه مي‌دانستند، بدون معارض توغل در آن نمودند و تا امروز هم رواج دارد.