پایان سلطه کفر، آغاز نفاق از دیدگاه قرآن و حدیث(تفسیر موضوعی المیزان) صفحه 158

تجديد بناي فلسفه (329)

نفوذ و حمله طبيعيون و فلسفه خوان‌هاي آن عصر باعث شد كه فقها و متكلمين آنان را دور كردند و با استدلال و مبارزه و بيزاري و تكفير، و هر وسيله‌اي كه امكان داشت، آنان را بكوبند، تا اين‌كه عظمت آن‌ها را درهم شكسته و جمعيتشان را پراكنده ساخته و كتاب‌هايشان را از بين بردند. و نزديك بود كه فلسفه اساسا منقرض شود، تا دوباره «معلم دوم ابونصر فارابي»متوفي سنه 339، و آن‌گاه«شيخ الرئيس ابوعلي حسين‌بن عبداللّه بن سينا» متوفي سنه 428، و سپس ساير مشاهير فلسفه چون «ابوعلي‌بن مسكويه» و «ابن رشد اندلسي» و... آن را تجديد نمودند، و پس از آن فلسفه گاهي قــوت مي‌گرفت و گاهي ناتــوان مي‌شد، و در هر حــال فلسفه خوان‌هـا كم بودند.

فلسفه گرچه ابتدا به عرب انتقال يافت لكن جز چند نفر معدود از قبيل «كندي» و «ابن رشد» در ميان عرب‌ها شهرت فلسفه پيدا نكرد، و بالاخره در ايران استقرار يافت

(330) پايان سلطه كفر، آغاز نفاق

و متكلمين مسلمان، گرچه با فلسفه مخالفت ورزيده و فلسفه‌دان‌ها را شديدا مورد حمله قرار مي‌دادند، لكن بيشترشان منطق را پذيرفته، و مقالات و كتاب‌ها درباره آن نوشتند، زيـرا آن را با راه فطـري استـدلال مـوافـق مـي‌ديـدنـد.

لكن، همان طور كه اشاره شد، در به كار بردن منطق اشتباهي كرده و حكم تعاريف و حدود واقعي و اجزاي آن را در مفهومات اعتباري هم آوردند، و برهان را در قضاياي اعتباري، كه تنها جاي قياس جدلي است، به كار بردند.

اينان در موضوعات كلامي، چون «حسن و قبح، ثواب و عقاب، حبط و فضل اعمال» پاي جنس و فصل را ميان كشيده و با اين كه به «حد» اصلاحي مربوط نيستند، درباره «حد» آن‌ها سخن مي‌گويند، در مسائل اصولي و كلامي فروع دين دست به «ضرورت» و «امتناع» مي‌زنند، و در حقيقت، حقايق را براي امور اعتباري استخدام مي‌كنند،

تجديد بناي فلسفه (331)

و چيزهايي كه به خداي‌تعالي ارتباط دارد برهان‌هايي به اين طور مي‌آورند كه بر خدا چنين واجب است و چنان قبيح است. و در حقيقت اعتباريات را بر حقايق حاكميت داده و نامش را برهان مي‌گذارند، و واقعا چيزي جز قياس شعري نيست. كار افراط در اين قسمت به جايي رسيد كه بعضي‌شان گفتند: خداوند برتر از اين است كه در حكم و كار خود اعتبار را كه حقيقتش همان وهم است، به كار برد، و هر چه به طور تكويني كند، و هر قانوني وضع كند، همه چيزهاي واقعي و حقيقي هستند. ديگري گفته است: خدا تواناتر از آن است كه حكمي نمايد و سپس نتواند برهاني بر آن اقامه كند، به ناچار برهان شامل تكوينيات و قوانين وضعي هر دو بوده، و همه قلمرو برهان مي‌باشند.

و گفته‌هاي ديگر كه از مصيبت‌هاي علم و دانشمندان است، مصيبت بالاتر اين كه