بررسی گسترده ی فقهی غیبت صفحه 122

مردگان تان را به خیر یاد کنید. امّا حقیقت آن است که حدیثی به این لفظ، در مجامع حدیثی از عامّه و خاصّه نیامده و آن چه از طریق عامّه نقل شده، این عبارت است: «اُذْکُرُوا مَحَاسِنَ مَوْتَاکُم وَ کَفّوا عَن مَسَاوِیهِم»(1) که ترمذی و ابوداود و برخی دیگر آن را نقل کرده اند و بعضی هم در رابطه با معاویه و امثال او، به غلط از این حدیث استفاده کرده اند. بعض عامّه به غیر صحیح بودن حدیث از طریق خودشان تصریح کرده اند. حدیث در مجامع شیعه این گونه آمده است: «أَنْ لَا یَقُولَ فِیهِ بَعْدَ مَوْتِهِ إِلَّا خَیْراً»(2).

در ردّ این حدیث، تحلیلی ارائه داده بودند که این روایت از مجعولات اعوان و انصار معاویه است و دلیل جعل این روایت آن بوده که درباره ی ابوسفیان و امثال او صحبت نشود و اعمال سوءشان مثل خودشان دفن شود. ولی این روایت هیچ دلالتی بر عدم ذکر مَساوی افرادی مثل معاویه ندارد؛ زیرا ذکر خیر، حقِّ برادر مؤمن است نه غیر مؤمن و حتّی در عبارت سابق نیز فقره ی «مَوْتَاکُم» یعنی اموات خودتان (اموات مؤمنین) دارد. پس نمی توان گفت که اصل حدیث حتماً جعل شده است.

وانگهی بر فرض هم که این تحلیل درست باشد و بگوییم