بررسی گسترده ی فقهی کذب (موضوع، احکام و موارد استثناء) صفحه 163

مثال هایی برای توریه

یکی از علمای شیعه در بین سنی ها گیر افتاده بود، می خواست تقیه کند و در عین حال دروغ هم نگوید گرچه دروغ در مقام تقیه جایز است در جواب این سؤال که خلیفه ی بعد از پیامبر - صلی الله علیه و آله و سلم - کیست؟ فرمود: «من بنته فی بیته» که سنّی ها فکر کردند مقصودش کسی است که دخترش در خانه ی پیامبر - صلی الله علیه و آله و سلم - است، در حالی که او اراده کرده کسی که دختر پیامبر - صلی الله علیه و آله و سلم - در خانه اش است.

یا در مقام دیگر از عالمی پرسیده بودند خلفاء چند تا هستند؟ وی به جای گفتن إثنی عشر فرموده بود: أربعه أربعه أربعه، دست از سر ما بردارید! در حالی که آن ها این سه بار أربعه گفتن را فکر کرده بودند به خاطر تأکید است.

مثال دیگر: کسی به دیگری می گوید چنین چیزی به من گفتی، او هم در مقام انکار آن چیزی که گفته می گوید: «علم الله ما قلْتُهُ» کلمه ی «ما» هم می تواند موصوله باشد و هم نافیه، متکلّم طوری أدا می کند که او «ما»ی نافیه دریافت کند، در حالی که «ما»ی موصوله را اراده کرده است.

مثالی هم مرحوم شیخ ذکر می کنند: کسی امروز نان خورده ولی به جهتی نمی خواهد دیگران بفهمند، می گوید: ما أکلت الخبز الیوم، ولی مقصودش از «الیوم» مثلاً ساعت هفت صبح بوده است.