بر کرانه غدیر صفحه 704

44 دکتر حامد حفنی داود همان کتاب /61 71.

45 دکتر حامد حفنی داود همان کتاب /71.

46 استاد شیخ محمد زکی ابراهیم مصری، از شخصیتهای علمی مصر، صاحب تالیفات و مقالات بسیار و مدیر مجله (المسلم) همان کتاب /272 273.

47 دکتر بانو عایشه بنت الشاطی، استاد زبان و ادبیات عرب در دانشگاه عین شمس، استاد دروس قرآنی در دانشگاه قروبین مغرب همان کتاب /183.

48 (نهج البلاغه)، خطبه 16، شرح ابن ابی الحدید، چاپ مصر، به تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، ج 1/272.

49 (ربانی) کسی بود که در وی هم فقه بود هم حکمت هم ولایت و آن که خلق را دین خدای در میآموزد و ایشان را بر آن میدارد. (کشف الاسرار) میبدی، ج 2/178.

50 اگر گفته شود:

(در صورتی که توده مسلمان آگاه باشد نه و اگر آگاه نباشد چه جدا کنند و چه نکنند غربت است). گوییم صورت این سخن درست است، اما با اندکی دقت معلوم می شود که حکم بدین اطلاق نیست. چون آگاهی توده بسته است به خواست منابع قدرت. بنابراین اگر قدرت به دست علی و امثال علی باشد، توده آگاه می شود و راه آگاهی بر توده گشوده میگردد. اما اگر قدرت به دست معاویه و امثال معاویه باشد نه، چون آگاهی یافتن توده ها بزرگترین کمک به امثال علی بن ابیطالب است و بزرگترین ضربه بر امثال معاویه بن ابی سفیان و به دیگر سخن: آگاهی توده نیز یکی از پدیده های طبیعی است و

محکوم به احکام و قوانین علت و معلول. اگر مقتضی آگاهی موجود باشد و مانع آن مفقود، توده آگاه میگردد و گرنه، نه و پیداست که در حکومت امثال علی مقتضی آگاهی خلق موجود است و مانع آن مفقود و در حکومتهای دیگر، درست به عکس است:

مانع آگاهی موجود است و مقتضی