اصول و شاخصه های تمدن نبوی صفحه 19

را با منطق و استدلال برای مردم تشریح کنند. دین اسلام، مردم را از پیروی از

گمان و اوهام، تقلیدهای کورکورانه و دل سپردن به خواسته های پست

حیوانی باز داشته و به پیروی از حقیقت، یقین، دانش، محبت و برهان دعوت

کرده است. (1) اصول دین و ایمان، از درون جان انسان سرچشمه می گیرد، نه از

برون و با زور و تهدید. ازاین رو، در اسلام، عقل به عنوان «رسول باطنی»،

شأن و ارزش ویژه ای دارد، به گونه ای که اصول دین جز با تحقیق عقلانی

پذیرفته نیست. در فروع دین نیز یکی از دلایل چهارگانه اجتهاد و استنباط،

عقل است. اسلام، عقل را نوعی طهارت و زوال عقل را نوعی زوال طهارت می داند.

بر همین اساس، چنان که در سوره یونس آمده است، کسانی را که در مسیر

نادانی و به دور از اندیشه گام بر می دارند و از نعمت خرد خویش بهره

نمی برند، گرفتار ناپاکی و پلیدی معرفی می کند. (2) حرمت استفاده از

مست کننده ها در اسلام نیز به دلیل آثار آن است که به زوال عقل می انجامد.

پیامبر گرامی اسلام، عقل را دارای مرتبه و جایگاهی والا می داند و خطاب به

امام علی علیه السلام می فرماید:

ای علی! عقل چیزی است که با آن بهشت و خشنودی خداوند رحمان

به دست می آید. (3) ای علی! هیچ فقری سخت تر از نادانی و هیچ دارایی

1- . نک: اسراء: 36.
2- . نک: یونس: 100.
3- . هادی موحدی، یک هزار حدیث، ماده عقل، قم، انتشارات ارم، 1373، چ 1، ص 67 .