کتابخانه بالقرآن

بانک غدیر صفحه 2852

صفحه 2852

احتمال اوّل از جهاتي رجحان دارد:

1 - با سياق آيه موافقت و سازگاري دارد.

2 - خداوند به ملائكه خبر داد كه در ذريّه حضرت آدم‌عليه السلام كساني خواهند بود كه اهل فساد و خونريزي هستند و لذا احتياج به امام و خليفه و رهبري از جانب من دارند تا آن‌ها را به هدايت برساند. گرچه به يك معنا همه انسان‌ها در روي زمين خليفه خدا هستند، ولي اين به معناي جانشيني امّت‌هاي پيشين است، همان‌گونه كه در تعدادي از آيات به آن اشاره شده است. خداوند متعال مي‌فرمايد: «هُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلائِفَ فِي الْأَرْضِ»؛(65) «اوست كه شما را جانشيناني در زمين قرار داد.»

قاضي بيضاوي در تفسير آيه مورد بحث مي‌گويد: «خليفه كسي است كه جانشين و نايب ديگري مي‌شود. و (هاء) در خليفه براي مبالغه است، و مراد از آن آدم‌عليه السلام است؛ زيرا او خليفه و جانشين خدا در روي زمين است. و هر پيامبري اين‌چنين است كه خداوند او را جانشين خود در روي زمين براي آباد كردن و سياست بر مردم و تكميل نفوس آنان و تنفيذ امر در ميان مردم قرار مي‌دهد. ولي اين نه به جهت اين است كه خداوند احتياج به نايب دارد، بلكه از آن جهت است كه مردم فيض الهي را بدون واسطه خليفه و جانشين نمي‌توانند كسب و از آن بهره‌مند شوند.

طبري به سندش از ابن عباس و ابن مسعود و تعدادي از اصحاب پيامبرصلي الله عليه وآله نقل كرده كه خداوند - جلّ ثناؤه - به ملائكه فرمود: «إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً» ملائكه گفتند: پروردگار ما! آن خليفه كيست؟ خداوند فرمود: او كسي است كه برايش ذريّه اي است كه در زمين افساد خواهند نمود. آنان به يكديگر حسد ورزيده و همديگر را به قتل خواهند رساند.

آن‌گاه طبري مي‌گويد: «تأويل آيه بنابر اين روايت، اين است كه خداوند مي‌فرمايد: من در روي زمين كسي را از طرف خود قرار مي‌دهم كه جانشين من براي حكم در ميان خلق باشد و آن خليفه، حضرت آدم و كساني هستند كه قائم مقام او در اطاعت خدا و حكم به عدل در بين خلقند.» (66)

سيوطي به سندش از ابن زيد نقل كرده: «هنگامي كه خداوند آتش را خلق كرد ملائكه ضجّه شديدي كشيدند و عرض كردند: پروردگار ما! چرا آتش را خلق كردي؟ خداوند فرمود: براي كسي خلق كردم كه از خلقم مرا معصيت كند. در آن هنگام كسي به جز ملائكه خلق نشده بود. ملائكه عرض كردند: اي پروردگار ما! آيا ممكن است زماني بر ما بيايد كه تو را معصيت كنيم؟ خداوند فرمود: هرگز. ولي من اراده كرده‌ام تا در روي زمين مخلوقاتي را بيافرينم و بر آن‌ها خليفه و جانشين قرار دهم، مخلوقاتي كه خونريزي كرده و در روي زمين فساد خواهند نمود … » (67)

نتيجه اين‌كه: مقصود از «خليفه» حضرت آدم‌عليه السلام و مقصود از «أَ تَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها» ذريّه حضرت آدم‌عليه السلام است.

عدم اختصاص خلافت به آدم‌عليه السلام

شكي نيست خلافتي كه از جانب خداوند در آيه به آن اشاره شد، اختصاص به شخص حضرت آدم‌عليه السلام ندارد، بلكه در هر زماني از اين نوع خليفه و جانشين خداوند در روي زمين خواهد بود. اين مطلب را از قرايني چند مي‌توان به اثبات رسانيد: