کتابخانه بالقرآن

بانک غدیر صفحه 3527

صفحه 3527

خصومت متوكل، به شيعيان اختصاص نداشت، بلكه وي با فلسفه و كلام و عقل‌گرايي مخالفت مي‌ورزيد. جرجي زيدان مي‌نويسد: از روزي كه متوكّل به خلافت رسيد تا آخرين نفس، در آزار و شكنجه فيلسوفان و طرفداران رأي و قياس و منطق كوشش داشت.(126)

پس از متوكل، حكومت عباسيان گرفتار آشفتگي‌ها و كشمكش‌هاي بسيار گرديد، و هر چند گاهي درباريان بر سر كسب قدرت، به جدال و كشتار دست مي‌زدند، تا زمان معتضد عباسي (279 - 247 ه ق) پنج تن از حكّام عباسي؛ به نام‌هاي: منتصر، مستعين، معتز، مهتدي و معتمد به حكومت رسيدند، و با به قدرت رسيدن معتضد (289 - 279 ه ق) بار ديگر دستگاه عباسي اقتدار يافت. چنان كه سيوطي در مورد او نوشته است: «وي را سفّاح ثاني لقب دادند؛ زيرا فرمانروايي بني عباس را تجديد حيات كرد، كه قبل از او از زمان متوكل به بعد، گرفتار اضطراب و فرسودگي و ضعف شده و در آستانه زوال بود».(127)

بنابراين در عداوت و دشمني عباسيان با اهل بيت‌عليهم السلام و پيروان آنان، جاي ترديد نيست، ولي با توجه به اضطراب و نابساماني حاكم بر دستگاه عباسي در دوره ياد شده، و شورش‌ها و انقلاب‌هايي كه در گوشه و كنار سرزمين اسلامي رخ مي‌داد، شرايط مناسب براي عباسيان در جهت اعمال فشار بيشتر بر علويان فراهم نبود، و آنان نسبت به عصر منصور و هارون، از شرايط بهتري برخوردار بودند.

پيروان غدير در عصر «امام حسن عسكري‌عليه السلام»

وقتي كه امام رضاعليه السلام به خراسان آمد، سادات علوي، به دلايل گوناگوني به نقاط مختلف كشور پهناور اسلامي ايران مهاجرت كردند. اين مهاجرت از زماني كه فشار و اختناق براي مقابله با علويان و شيعيان، در عراق، شدت گرفت، رو به گسترش نهاد.

شيعيان ناچار شدند به مناطق امن‌تري كوچ نمايند. سرزمين عرب، به علّت تسلّط روحيات و طرز تفكّر «اموي»، نمي‌توانست جاي مناسبي براي آنان باشد. اما در شرق، به‌ويژه در ايران زمينه‌هاي مناسبي براي اين هدف وجود داشت. به اين‌جهت بسياري از شيعيان به اين سرزمين سرازير شدند و در شهرهاي دور دست و جداي از هم به زندگي پرداختند.

شيعيان نياز مبرمي به ارتباط با يكديگر داشتند؛ به اين دليل كه امام حاضر داشتند. و نيازمند حل پرسش‌هاي ديني و يافتن راه‌حلي براي مسائل سياسي و اجتماعي بودند. براي رسيدن به اين هدف، از روش‌هاي مختلف ارتباط؛ از قبيل اعزام افراد خاصي نزد امام‌عليه السلام و تماس با آن حضرت، در ايام حجّ و در مدينه و نيز مكاتبه، استفاده مي‌كردند.

نيشابور شيعيان فراواني را در خود جاي داده بود كه ارتباط خوبي با امام‌عليه السلام داشتند. اصولاً شرق ايران جزو مناطقي است كه در قرن‌هاي سوم و چهارم، نام شماري از اصحاب و علماي مشهور، در تاريخ آن به چشم مي‌خورد. يكي از اين شخصيت‌ها «فضل بن شاذان» است، كه مقام ارجمندي در ميان صحابه ائمه و علماي شيعه داشته است. غير از نيشابور، «بيهق» و «سمرقند» و «طوس» از محل‌هاي تجمّع شيعيان به‌شمار مي‌رفت.

يكي از راه‌هاي ارتباط مردم با امام و بالعكس، «وكيل» بود. افرادي كه سابقه علمي درخشان و ارتباط استوار با امامان قبلي يا خود آن حضرت داشتند، و مي‌توانستند از نظر حديث، پشتوانه‌اي براي شيعيان به‌شمار آيند، به‌عنوان «وكيل» انتخاب مي‌شدند.

ايجاد رابطه به شيوه مذكور، موجب احياي شيعيان و عدم هضم آنان در جامعه «تسنّن» گشت.