غدیر در سیره امام صادق علیه السلام صفحه 127

معتزله

فرقه معتزله در اوائل قرن دوّم هجری و در دوران امامت امام باقرعلیه السلام پدید آمد. مَعْبَد جُهَنِیّ، غیلان دمشقی و یونس اسواری نخستین کسانی بودند که نسبت افعال انسان را به خداوند انکار کردند و گفتند: انسان در انجام افعال خود توانا و مستقل است و خداوند در افعال بندگانش هیچ نقشی ندارد.(1)

اصحاب و یاران پیامرصلی الله علیه وآله که هنوز زنده بودند از تفکر غلط آنان بیزاری جسته و به امّت اسلامی توصیه می کردند که با( قدریّه ) (که بعدها معتزله نامیده شدند) رابطه برقرار نکنند، به آنان سلام ندهند، به عیادت بیمارانشان نروند و بر جنازه مرده هایشان نماز نگزارند.(2)

پس از کشته شدن معبد، واصل بن عطا که از موالی ایرانی و از شاگردان حسن بصری بود از استاد کناره گرفت و به تبلیغ و نشر آراء معبد پرداخت . از آن پس پیروان او به نام (معتزله ) معروف شدند.

امام صادق علیه السلام برغم کشمکشها و اختلافات فکری موجود موفق شد با تعلیمات و راهنماییهای لازم ، پیروان خود را از فرو افتادن در دام جریانات فکری حفظ کند.آن حضرت در گیرودار جدال فکری بین جبریها و قدریها با بیان جمله :

(لا جَبْرَ وَ لاتَفْویضَ وَلکِنْ اَمْرٌ بَیْنَ اَمْرَیْنِ)(3)

نه جبر درست است و نه تفویض ، بلکه امری است میان آن دو.

هر دو تفکر انحرافی (اشاعره ) و (معتزله ) را که یکی قائل به جبر و دیگری قائل به تفویض بود، نفی کرد و با این رهنمود، پیروان خود را از آشفتگی و حیرت و فرو افتادن در دام هر یک رهایی بخشید.