فرهنگ غدیر صفحه 108

مثل فقیرکردن پس از بی نیاز ساختن،بیمار ساختن پس از عافیت بخشی،میراندن پس از احیاء». (1)علامۀ طباطبایی در ذیل حدیث یاد شده بحثی دارد که خلاصه اش چنین است:

«بدا در ما در کارهای اختیاری مان پدید می آید و گاهی بنا به مصلحتهایی تصمیم به کاری می گیریم،سپس علم به مصلحتهای دیگری سبب می شود رأی ما عوض شود و چیزی برخلاف اول را بخواهیم،یعنی بر ما پوشیده بوده،سپس آشکار شده است.در عالم تکوین،وقتی همۀ علتهای تامّۀ پدیده ای فراهم باشد،پدید آمدن آن حتمی و تخلّف ناپذیر است و اگر علّت تامّه فراهم نباشد،یا موانعی باشد که از تأثیرگذاری علّت مقتضی جلوگیری کند بدا صدق می کند،گرچه در علم الهی بدا نیست و همۀ اشیاء را از جهت اقتضای تأثیر و عدم مانع می داند،ولی گاهی علم الهی که آشکار می شود،برخلاف آن صورتی است که با فقدان شرط یا وجود مانع آشکار بوده است و آنچه در آیۀ «یَمْحُوا اللّهُ ما یَشاءُ وَ یُثْبِتُ» است اشاره به آن است.» (2)

پس بداء به معنای عوض شدن تصمیم خدا به خاطر جهل به مصالح یا پشیمانی از تصمیم گذشته،بر خدای متعال محال است و در روایات هم نفی شده است،ولی به این معنی که خداوند گاهی چیزی را بنا به مصلحتی بر زبان پیامبرش یا ولیّ خود یا در ظاهر حال آشکار می سازد،سپس آن را محو می کند و موضوع برخلاف صورت اولیه می شود و خدا این را از پیش هم می داند اشکالی ندارد،مثل آنچه در مورد حضرت اسماعیل و ابراهیم و ذبح فرزند پیش آمد،یا آنچه دربارۀ اسماعیل فرزند امام صادق علیه السّلام روی داد که ظاهر قضیه آن بود که او امام باشد،امّا خداوند امام موسی کاظم علیه السّلام را امام قرار داد. (3)

عقیدۀ به بداء به این معنی خاصّ شیعه است و به معتقدان به آن«بدائیه»گفته می شود. (4)-تشیّع،مذهب جعفری،شیعه شناسی.

1- 1) .اوائل المقالات،شیخ مفید،ص 80.
2- 2) .کافی،ج 1 ص 46 پاورقی 1.
3- 3) .عقائد الامامیّه،مظفّر،ص 46(چاپ اول)
4- 4) .ر.ک:«دائره المعارف تشیّع»،ج 3 ص 128.در«الذریعه»نام تعدادی از تألیفات مستقل علمای شیعه با عنوان«البداء» ذکر شده است:ج 3 ص 51.